Şıñğıshannıñ twñğışı turalı şındıq

Maqalalar

 

Biıl Joşı hannıñ tuğanına 830 jıl toladı eken. Osığan oray «Ana tili» gazeti döñgelek üstel wyımdastırdı. Bügingi äñgimege Ş.Uälihanov atındağı tarih jäne etnologiya institutınıñ bölim meñgeruşisi, tarih ğılımdarınıñ doktorı, moñğoltanuşı Z.Qinayatwlı, äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, tarih ğılımdarınıñ doktorı N.Mwqamethanwlı jäne Qazaqstan tarihı men mädenietiniñ ülken atlasınıñ bas ğılımi redaktorı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı Q.Öskenbay qatısıp otır.

— Eñ aldımen «Joşı han kim?» degen saual töñireginde oy tolğasaq. Qazaq tarihındağı Joşı hannıñ rölin anıqtasaq degen oy bar…

Biıl Joşı hannıñ tuğanına 830 jıl toladı eken. Osığan oray «Ana tili» gazeti döñgelek üstel wyımdastırdı. Bügingi äñgimege Ş.Uälihanov atındağı tarih jäne etnologiya institutınıñ bölim meñgeruşisi, tarih ğılımdarınıñ doktorı, moñğoltanuşı Z.Qinayatwlı, äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, tarih ğılımdarınıñ doktorı N.Mwqamethanwlı jäne Qazaqstan tarihı men mädenietiniñ ülken atlasınıñ bas ğılımi redaktorı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı Q.Öskenbay qatısıp otır.

— Eñ aldımen «Joşı han kim?» degen saual töñireginde oy tolğasaq. Qazaq tarihındağı Joşı hannıñ rölin anıqtasaq degen oy bar…

Z.Qinayatwlı: Joşı Şıñğıs hannıñ twñğış wlı. Ömirinde 60-tan asa iri şayqasqa qatısıp, älemniñ 200-ge juıq qala, qamaldarın bağındırğan äygili qolbasşı, äri batır. Ol alğaş 1207 jılı Orman jwrtın qan tögissiz bağındırdı. 1211-1216 jıldarı Altın eline qarsı, 1219-1224 jıldarı Horezm jorığına qatısıp Sır boyındağı 26 iri qala, qamaldardı basıp aldı. 1223-1224 jıldarı Samarqan, Ürgeniş üşin bolğan iri şayqastarğa qatıstı. Soğıstan keyin äkesiniñ wsınısımen Qıpşaq dalasın ülesine alıp, osında öz wlısın qwrdı. Bwl tarihta «Joşı wlısı» nemese «Qıpşaq handığı» dep ataladı. 1224 jılı Ertis boyında öz Aq Ordasınıñ şañırağın köterdi. Joşı qanşama qandı qırğındarğa qatısqanımen tabiğatınan ımıraşıl, beybitşilik süygiş adam retinde tanıladı. Bizdiñ Qazaq memleketiniñ handarı Joşınıñ tikeley wrpaqtarı. Joşınıñ kim ekenin osılardan-aq bile beruge boladı.

— Joşı hannıñ ömirbayanı men atqarğan qızmeti qanşalıqtı zertteldi? Bizde Joşı handı zertteu qay deñgeyde?

Q.Öskenbay: Joşı hannıñ ömir tarihı turalı ortağasırlıq tarihi derekterde köp aytıladı, äsirese parsı tilinde jazılğan Raşid-ad-Din, Juzjani, Mwğin ad-Din Natanzi, Kazvini, Haydar Räzi, Äbilğazı Bahadür han eñbekterinde naqtı mälimeterdi köruge boladı. Qazirgi uaqıtta Joşınıñ ömirbayanı jäne qolbasşılıq, sayasi qızmeti turalı jeke maqalalar, zertteuler şığıp twradı. Jaqında Zardıhan ağamızdıñ monografiyası da jarıq kördi. Ol — «Qazaq memleketi jäne Joşı han» dep ataladı.

N.Mwqamethanwlı: YUan' memleketiniñ äygili jılnaması «YUan' Şide» Joşı turalı jeke tarau bar. Soñğı ğasırlarda qıtay ğalımdarı da birşama eñbekter jazdı.

Q.Öskenbay: Biraq äkesi Şıñğıs han, qağan inileri Ögödey, Möñke, Qwbılay, öziniñ äygili wlı Batı hanmen salıstırğanda Joşı jaylı jazılğan materialdar tım köp emes. Onıñ da özindik sebebi bar. Moñğoldar Joşını jattan tuılğan dep şet qaqpaylap kelgendikten asa köp jazbadı. Joşı Qwbılay siyaqtı Qıtaydı, Batı han siyaqtı Euraziya derjavasın bilegen joq. Onıñ az jıldıq ğwmırı Qıpşaq (qazaq) dalasında ötti. Ämir Temir, Şahruh turalı Mauerennahrlıqtar, Batı han turalı orıstar jazğanı siyaqtı Joşı jaylı äueli bizdiñ qazaqtar jazuı tiis edi. Ökinişke oray, bizde orta ğasırlarğa tän jazba derek az boldı. Tek ortağasırlıq Qadırğali Jalayır, bizdiñ twñğış ğalımdarımız Ş.Uälihanov, M.Tınışpaev, Ä.Marğwlan eñbekterinde Joşı turalı üzik-üzik mälimetter kezdesedi. Ol turalı alğaşqı monografiya joğarıda aytqanday bizde 2004 jılı şıqtı. Zardıhan ağamızdıñ «Qazaq memleketi jäne Joşı han» dep atalatın bwl eñbegi köpşilikke endi-endi ğana tanıs bola bastadı. Ayta ketetin jayt qazirgi uaqıtta bwl taqırıpqa Tatarstandağı qazandıq tarihşılar ülken nazar audaruda. Menen osı monografiyanı swrap, qattı qızıqan.

— Moñğoldar Joşını «jattan tuılğan» dep şet qaqpaylauına negiz bar ma? Sonda ol kimnen tuılğan?

Z.Qinayatwlı: Anası qoñırattardıñ taypabası Dey şeşenniñ qızı Börte. Onı ärbir qazaq biledi. Al äkesine kelsek, Börte merkitterge qoldı boladı. Merkit Ike Şileger paluannıñ ämeñgerliginde bir jılğa juıq uaqıt bolıp, qwtqarılıp qaytıp kele jatqan jolında Joşını tuğan. Joşınıñ «merkittigi» talay ret onıñ betine basıldı. Moñğoldıñ resmi tarihında Joşı wrpağınan wlı qağan şıqpağandığınıñ sebebin onıñ jattan tuılğandığımen baylanıstıradı. Eger kimde-kim bwl turalı aşı şındıqtı bilgisi kelse joğarıda atalğan monografiyadan tolıq mağwlmat aladı.

N.Mwqamethanwlı: Joşı eline siñirgen eñbegi, qayrat, qajırlığı jağınan inileriniñ eş qaysısınan kem tüspegen. Joşınıñ wlı Batı hannıñ imperiyağa siñirgen eñbegi Küyikten kem be edi? Joşı Şıñğıs han wldarınıñ twñğışı, Batı nemerelerdiñ (Ordadan keyin) ülkeni bola twra äke ornın twñğış wl basatın şığıs saltı üzilip qaldı. Joşınıñ merkit twqımı degen jeleumen Şağatay men Joşı, keyin olardıñ wrpaqtarı özara jaulasıp ötti. Şıñğıs äuletinen şıqqan belgili twlğalar Ike Ötögte (han qorığı) jerlenetin ösiet, salt bola twra Joşı äuletinen birde-bir adam onda jerlenbegen. Mwnı ötkendegi tarihşılar bilmeydi emes, biledi. Biraq wlı Şıñğıs qağannıñ ülken basın kişireytip almas üşin osı bir tüytkildi aynalıp öte beredi.

Z.Qinayatwlı: Börteden ayrılğan twsta Temujin jas, äri älsiz bolatın. Auılın jau şapqanda jaña tüsken qalıñdığı Börtege miniske at taba almay qaladı. Bwl jolı Temujin merkitterge qarsılıq körsete almay äz janın äzer alıp şıqtı emes pe? Söyte twra Börtege qalay ökpe aytpaq. Bwğan jas näresteniñ qanday kinäsi bar. Temujin bwl şındıqtı iştey moyındadı. Joşını tuğan wlınday kördi, onı şet teuip körgen emes. Tek qağan tağına mwragerlik jayında söz bolğanda «Joşı twñğışım sen ediñ, taqqa otıratın jol seniki» dep aytuğa öjet Şıñğıstıñ batılı barmay, tağın üşinşi wlı Ögödeyge wsındı.

— Sizder aytıp otırğan merkit degen kimder? Bizdiñ Orta jüzdegi merkit taypasımen olardıñ qatısı bar ma?

Q.Öskenbay: Tarihta köp närseniñ bir-birimen baylanısı boladı. Hİİ-Hİİİ ğ. toğısında Moñğoliyanıñ Selenge özeni boyın mekendegen merkitter nemese Mey-Li-Zi (üş merkit odağı) qazirgi Orta jüzdegi merkitterdiñ tikeley ata-babaları. Olar moñğoldarmen jayı jaraspadı, kekti boldı. 1179 jılı Börteni azat etken «Bugur keger» şayqasında jeñiliske wşırap, Selenge boyın tastap şıqtı. 1202 jılı Jamuha bastağan Alaqay Bwlaq odağı qwramında moñğol-kereittermen soğısıp jeñilis taptı. 1204 jılı nayman jağında boldı. Onda da jeñiliske wşırap Ertiske qaray şegindi. 1205 jılı Bwqtarmada Şıñğıs hannan jeñilip Jem özeni boyına ötip ketti. 1216-1217 jıldarı Joşı-Sübedey qolı merkitterge sileyte soqqı berdi. Osı şayqastan tiri qalğandarı qazaq-qıpşaq dalasında birjola qalıp qoydı. Bügingi merkitter solardan qalğan wrpağı dep te aytuğa boladı. Ärine ğasırlar boyı qazaq dalasındağı köptegen taypalar bir-birimen etnikalıq baylanısta boldı, aralastı.

— Bwrındarı Joşınıñ tuılğan jılı turalı naqtı derek aytılmaytın siyaqtı edi. Sizder Joşınıñ tuğanına 830 jıl tolğanın qanday derekterge süyenip aytıp otırsızdar?

Z.Qinayatwlı: Dwrıs aytasız. «Moñğoldıñ qwpiya şejiresi», Raşid ad-Din, «YUan' Şi» siyaqtı eñbekterde Joşınıñ tuğan jılınıñ orını bos twr. Öytkeni bwlardıñ barlığı Şıñğıshan ideologiyasınıñ äserinde jazılğan dünieler. Atalğan şığarmalar Şıñğıs hannıñ abıroyın alasartıp almau üşin Börteniñ merkitterge qoldı bolğanın jäne onı qwtqarğan «Bugur keger» şayqası oqiğasın qazbalamay janap ötip otırğan. Mısalı, Raşid ad-Din «Börte merkitterdiñ qolına tüskende jükti edi. Merkitter ol kezde kereittermen tatu-tätti twrğandıqtan Börteni Uañ han arqılı qaytardı» dep jazadı. Eger olay bolğanda Uañ han-Jamuha-Temujin üştik odağı Börteni qaytaru üşin merkitterdi şapqan qandı qırğın bolmağan bolar edi ğoy.

N.Mwhamethanwlı: Raşid ad-Din atalğan eñbegin Şıñğıs hannıñ wrpağı Irannıñ El hanı Gazannıñ tikeley tapsırması boyınşa jazdı, eñbekti jazuğa Beyjiñnen ädeyi şaqırılğan Bold Çinsan bastağan 6 moñğol tarihşısı qatıstı. Olar han ielerine «Mineki ata-babañızdıñ şejiresin jazdıq. Wlı atañızdıñ twñğışı jattan payda bolıptı» dep qalay ayta aladı. Mwnday şekteuler är zamanda da bolğan, bola beredi de. Talay aşı şındıq der kezinde jazıla bermeydi, uaqıt ötip, wrpaqtar almasqan soñ barıp aşılatını bar.

Z.Qinayatwlı: Men zertteuşi retinde osı mäsele töñireginde köp izdendim. Joşınıñ tuılğan jılın ayğaqtay alatın naqtı derek qaldırğan jalğız eñbek — ol Sagan Secenniñ 1663 jılı jazılğan «Erdeniyn tovç» (Asıl tüyin) tarihı. Avtor onda «Temujin sarğış it jılı (1178) 17 jasında Börtemen bas qosqan eken» dep jazıptı. Temujin Börteniñ törkininen kelgen qara bwlğın işikti kereit Toğorıldıñ iığına japqan oqiğası da, Börteden ayrılıp qalğanı da osı 1178 jıl.

Temujin Börteni qwtqaruğa kömektesuin swrap Toğorılğa barğanında «Bıltır meniñ iığıma qara bwlğın işigiñdi äkelip japqanıñda işigiñniñ qarımtasına bıtırağan jwrtıñdı biriktirip bereyin degenim bar edi. Sol aytqanım aytqan» dep Jamuha dosına elşi jiberip, dereu qol jinap attanğanına qarağanda, Toğorıl-Jamuha-Temujin üştik odağı Börteni qwtqaru üşin merkitti şapqan äygili Bugur keger oqiğası 1179 jılı bolğan. Şayqas küzdiñ ortañğı ayında ötken. Küzdiñ orta ayı degenimiz — qazan. Al Temujin soğıs alañında Börteni «aydıñ jarığınan tanığanına» qarağanda bwl qazan ayınıñ orta şeni bolmaq. Börte osı jolı jau qolınan qwtqarılıp, auılına qaytıp kele jatqan jolında Joşını düniege äkeldi. Bwl 1179 jıldıñ qazan ayı. Biıl Joşınıñ tuğanına 830 jıl toladı deuimizdiñ sırı osında jatır.

— Joğarıda aytılğandarğa qarağanda, Joşınıñ jalpı tarihtan alatın orını belgili siyaqtı. Al qazaq üşin Joşı kim? Qazaq tarihında qanday orınğa ie? Endi osı mäselege toqtalıp körsek.

N.Mwqamethanwlı: Bwl öte kürdeli swraq. Tarih ärkimge tiisti bağasın beredi. Ol üşin tarihi twlğağa degen süyispenşilik (simpatiya) nemese qarsılıq (antipatiya) siyaqtı intuiciyadan arılu kerek. Wlı adamdardıñ şıqqan tegin, qanınıñ tobın anıqtaymın dep äurege tüsu — barıp twrğan twrpayılıq. Mısalı, Şıñğıs han, Temir, Joşı, Batı handar wlttıq şeñberge sıymaytın twlğalar. Olardıñ tarihtan alatın orını tek wltımen emes, atqarğan tarihi rölimen ölşenedi. Tipten Joşı merkittiñ wlı boldı degenniñ özinde, onıñ  qazaq tarihınan alatın orını merkit taypası şeñberinde emes, qazaq tarihına siñirgen eñbegimen nemese sol jolda tartqan tauqımetimen ölşenedi. Aytalıq, Şıñğıs hannıñ Euraziyanı bağındıruda Joşınıñ jäne onıñ wrpaqtarınıñ atqarğan isteriniñ qazaq wltınıñ qalıptasuı men Qazaq handığınıñ qwrıluına belsendi röl atqarğandığın qalay joqqa şığarmaqpız. Biz tarihi oqiğalardıñ qoğamdıq tarihtıñ processine tigizgen äserine nazar audaruımız kerek.

Z.Qinayatwlı: Näbijan dwrıs aytadı. Şıñğıs hannıñ şapqınşılığı men onıñ keleşek wrpaqtarınıñ el üşin etken eñbegin bir-birinen ajıratu üşin qazaq tarihınıñ moñğol däuirin eki kezeñge bölip qarastıru qajet.

Birinşisi, jaulap alu kezeñi. Bwl kezeñ 1218 jäne 1224 jılğa deyin sozıldı. 1218 jılı Jebe qolı Küşilik handı öltirip, Ertis, qazirgi Qazaq Altayı, İle, Jetisu boyında saltanat qwrıp twrğan Lyao (qaraqıtay) äuleti biligin joyıp, qazaq jeriniñ kölemdi bölegin bağındırdı. Nätijesinde Horezmge jol aşılıp, 1219 jılı moñğol qolı eş qarsılıqsız Otırarğa jetti. 6 jılğa sozılğan şabuıl Ortalıq Aziyada ğasırlar boyı qalıptasqan türkilik örkenietke, jergilikti halıqqa ülken qasıret äkeldi. Bwl qasiretke Joşınıñ da qatısı bar.

Ekinşi kezeñ, Şıñğıs hannıñ wrpaqtarı Ortalıq Aziyada atalarınıñ qiratqandarın qalpına keltirip, ärqaysısı öz ieligindegi eldiñ, jeriniñ irgesin bekitip, damıtu üşin jürgizgen jankeşti küresimen ayşıqtaladı. Eki kezeñdegi alğa qoyılğan maqsatı pen atqarğan mindetter bir-birine wqsamaydı. Onı atqaruşıları da müldem basqa buın ökilderi boldı.

Q.Öskenbay: Zardıhan ağay aytqan ekinşi kezeñ bizdiñ otandıq tarihımızda «Moñğol wlıstarınıñ bilik qwrğan däuiri» dep ataladı. Bwl kezeñniñ basında Joşı hannıñ özi twradı. Ol bwrın Qıpşaq atanıp kelgen jergilikti Türki-qazaq taypaları negizinde öz wlısın qwrdı. Ertis boyında wlıstıñ Aq Ordasınıñ şañırağın köterdi. Ordanıñ territoriyası Ertisten-Edil, Wlıtaudan-Qaratal, Tömenge deyin, oñtüstigi Sır boyı Sauran, Barçıkentke deyingi aumaqtı alıp jattı. Bwl degenimiz qazirgi Qazaqstan territoriyasınıñ 60-65 payızın qwraydı. Wlıstıñ bas biligi Şıñğıs han äuletiniñ qolında bolğanımen dästürli qazaq qoğamınıñ ru-taypalıq jergilikti bilik jüyesi, halıqtıñ til, mädenietine tüpkilikti özgeris äkele qoyğan joq. Kerisinşe Joşı wrpaqtarı 2-3 buınnan keyin özderi türki-qazaq bolıp ketti. Aq Orda is jüzinde Joşı, onıñ wrpaqtarı biligindegi Qazaq memleketi bolatın. Joşı ölgennen keyin Joşı wlısı äskeri eki qanatqa bölingende Aq Orda Joşınıñ twñğış wlı Orda Ejenniñ basşılığında özindik derbes biligin saqtap qaldı.

— Joşı hannıñ mezgilsiz jwmbaq öliminiñ sırı nede jäne ol qay jılı bolğan?

Z.Qinayatwlı. Tarihta Joşı hannıñ ölgen uaqıtı turalı kesip pikir aytqan adam — Parsı tarihşısı Kazvini. Avtor öziniñ «Tarih-i-Guzide» (tañdamalı tarih) attı eñbeginde «Tuşi (Joşı) äkesinen 6 ay bwrın öldi» dep atap körsetken. Şıñğıs han 1227 jılı 16 tamızda 66 jasqa qarağan şağında dünieden ötkeni belgili. Eger Kazvini aytqanday Joşı äkesinen 6 ay bwrın ölgen dep qarasaq ol osı jıldıñ aqpan-naurız ayında dünie salğan bolıp şığadı. Biraq bwl derek tarihi oqiğalardıñ jelisimen müldem say kelmeydi.

Şıñğıs han 1225 jılı Ertisti jaylap, Galba tauınıñ bökterinde jeñis toyın toylap, sol jılı küzde Tulanıñ qara ormanındağı öz ordasına qaytıp oralğanı belgili. Qağan osı jılı, osı jwrtta alda twrğan Si Sya jorığına baylanıstı wlı jiın şaqırdı. Jiınğa qağannıñ wldarı, äsker basıları men noyandarı tay twyağı qalmay keledi. Densaulığına baylanıstı tek Joşı kele almaydı. Wlı jiın kezinde «Joşınıñ nauqas degeni beker, esen-aman Qıpşaq dalasında qwlan aulap jür» degen qaueset taraydı. Bwl habardı estip qaharına mingen Şıñğıs han özi qol bastap, Ögödey, Şağataymen birge Joşığa qarsı attanbaqşı boladı. Däl osı sätte «Joşı öldi» degen suıq habar kelip jetedi. Qaytalap aytayın bwl 1225 jıldıñ qoñır küzi. Al Şıñğıs han Si Sya jorığına attanğanı 1226 jıldıñ küz ayı. Osınday naqtı derekterge süyengen Djamal Karşi, HÜİİİ ğasırda ömir sürgen moñğol tarihşısı Gombojav jäne basqaday köptegen ğalımdar Joşı 1225 jılı küzde 46 jasında dünieden ötti degen qorıtındığa kelgen. Bizdiñ oyımızşa bwl birden-bir dwrıs esep.

Joşınıñ mezgilsiz jwmbaq ölimi jaylı aytılğan pikirlerdi üşke toptap qarastıruğa boladı.

Birinşi, Raşid ad-Din, YUan'-Şi avtorları, europalıq twñğış monğoltanuşı ğalım K.D’Osson jäne soñğı kezdegi köptegen avtorlar Joşı Ürgeniş şayqası kezinen (1223) sırqattanıp, nauqası asqınıp qaytıs boldı dep jazadı.

Ekinşi, N.Aristov, Biçurin qatarlı tarihşılar jäne V.YAn, Juzjani qatarlı jazuşılar Joşı Moñğol ordası jansızdarınıñ qolınan qaza taptı dep payımdaydı.

Üşinşi, Joşı Wlıtauda qwlan aulap jürip at üsti jebe tartqan kezinde attan qwlap alğan auır jaraqatı asqınıp qaytıs boldı delinetin Ötemis qajınıñ pikiri. «Attan qwlap alğan jarasınan» öldi degendi birinşi pikirdegiler de qoldaydı. Qazaqtıñ «Aqsaq qwlan» küyi, añızı da osını meñzeydi. Al ekinşi pikirge kelsek onda ädebi sarın basım. Biz osılardı saraptay kele Ötemis qajınıñ jazğanı şındıqqa jaqın dep esepteymiz.

N.Mwqamethanwlı: Moñğol arasında «Şıñğıs-name» keñ taramağan körinedi. Söyte twra olar da «Joşı añ aulau kezinde alğan jaraqatınan köz jwmdı» dep qaraydı eken. Qwrbanğali Halid öziniñ «Tauarih hamsasında» (Bes tarih) osılay jazdı. Qalay degenmen osı üşinşi pikir şındıqqa bir taban jaqın-au deymin.

— Joşı qayda jerlengen? Wlıtaudağı Joşınıñ mazarı turalı ne aytar ediñizder?

Z.Qinayatwlı: Joşı qazaq topırağında jerlengendiginde söz joq. Mazarğa kelsek, ol Joşı hanğa arnalıp twrğızılğanına biz kümän keltirmeymiz. Biraq onda Joşı hannıñ süyegi joq.

Birinşiden, Qağannıñ özi jäne wrpaqtarı o düniede de jauınıñ közine tüsip qalmas üşin barlığı mwqiyat jasırın bolsın degen Şıñğıs hannıñ öz ösieti bar. Joşı ölgende qağan tiri bolatın. Äkesiniñ közi tirisinde Joşı hanğa mazar twrğızıluı mümkin emes. Tipten atasınan 19-20 jıl keyin dünie salğan kişi derjava bileuşisi Batı hannıñ özi qayda jerlengeni qazirge deyin belgisiz.

Ekinşiden, Mazardan 1946 jılı Marğwlandar tapqan süyek 70-72 jas şamasındağı er adamğa tän. Al Joşı 46 jasında o dünielik bolğan adam.

Üşinşiden, Mazardıñ jer astı jäne jer üsti arhitekturalıq konstrukciyası, qoldanğan qwrılıs materialı HÜ-HÜİ ğasırlarğa jatadı.

Sondıqtan V.Bartol'd aytqanday mazardı Joşınıñ mwsılmandanğan han wrpaqtarınıñ beyitsiz qalğan han babasına (Joşığa) arnap keyinirek twrğızılğan boluı äbden mümkin. Mwnday salt bizdiñ mwsılman jwrtında qazirde jalğasıp jatır ğoy. Joşınıñ keyingi birer wrpağınıñ süyegi osı mañda jatır. Mazardı twrğızğan adam babasınıñ süyegi tura osı nüktede bolmasa da osı aumaqta jatqanına şübä keltirmegen bolar.

— Endigi jerde Joşı hannan tarağan wrpaq jayına toqtalsaq…

Q.Öskenbay: Raşid ad-Dinniñ esebi boyınşa Joşı tört äyel alıp, 40 wl düniege äkelgen, olardıñ işinen 14 wldıñ atı belgili. Wrpaqtarı Irannan Qıpşaq dalasına deyin keñ taradı dep jazğanı bar. Avtorı belgisiz «Muizz al-ansab» şejirelik şığarma boyınşa Joşı segiz äyel alğan, wrpaqtarına san jetpeydi delinedi. Şınımen de Joşı wrpaqtarı şartarapqa jayıldı. Twñğış wlı Orda Ejennen Qazaq handarı äuleti, Batıdan Altın Orda bileuşileriniñ birer buın ökilderi, Şibannan Özbekter jäne soñğı orta ğasırlardağı Mauerennahr bileuşileri, Toqay-Temirden Astrahan, Qırım bileuşileri taradı. Olardıñ wrpaqtarı sol elderge siñisip ketti. Olardıñ ata-babaları bilik qwrğan jerlerge jerlengen.

Z.Qinayatwlı: Men osıdan 2-3 jıl bwrın Türkistandağı Qoja Ahmet YAsaui kesenesine bardım. Sonda twrğan kök tasqa qazaq handarı kestesin Toqay-Temirden taratıp oyıp jazıp qoyıptı. Bwl jansaq pikir. Jansaqtıq Äbilğazınıñ «Türik şejiresinen» bastau aladı. Şäkärim Qwdayberdiwlı da osılay jazğan. Jaña Qanat ayttı ğoy, Toqay-Temir äuletiniñ qazaq handarımen qatısı joq dep. Bir swhbatta mwnıñ bärin jiliktep tarata almaspız. Biraq bwl tarihta anıqtalğan şındıq. Kök tastağı kesteni özgertu qajet.

— Olay bolsa endi Joşınıñ Orda Ejennen tarağan qazaq han äuleti tarihına qısqaşa atap ötseñizder…

Q.Öskenbay: Joşı Şıñğıs hannıñ öz jarlığımen tağayındalğan Moñğol derjavasınıñ Qıpşaqtağı jeke dara darugaşısı (jergilikti bileuşisi). Joşı ölgesin Şıñğıs han bwl orınğa Batı handı tağayındadı. Orda Ejen äkesi qwrğan Aq Ordanıñ mwrageri bolıp qala berdi. 1368 jılı Moñğol derjavasınıñ soñğı bileuşisi Toğon-Temir Beyjiñnen quılğanğa deyin şetkeri aymaqtarda qwrılğan moñğol wlıstarı imperiyağa bağınıştı boldı. Bileuşileri «Moñğol wlıstarınıñ kişi handarı» dep ataldı. Sonda «Qazaq handarınıñ atası nemese qazaqtıñ alğaşqı hanı kim? » degen mäsele tarihşılardı köp jıldar boyı mazalap keldi. Aqırı HİH ğasırda ğwmır keşken belgili tarihşılar Hammer, Levşin, Şoqan Uälihanov bir auızdan Orıs handı qazaq handarınıñ atası dep tanıdı. Şımtaydıñ wlı Orıs han Aq Ordanıñ biligine keluimen Aq Orda täuelsiz memleketke aynaldı. Orıs han Altın Ordanıñ astanalıq qalaların da özine bağındırdı. Qazaqtıñ jer kindigindegi Sığanaqtı memlekettiñ astanası etti. Han ordasın tikti. Ordada Aq Ordanıñ aq tuı köterildi. Qazaqtıñ alğaşqı armiyası — Alaş mıñdığı osında jasaqtaldı. Orıs hannıñ wldarı Toqtaqiya, Temir-Mälikter Alaş mıñdıqtarın bastap Ämir Temirmen talay märte şayqastı.

Z.Qinayatwlı: Qazirge deyin qazaqta ğalımdılığı jağınan batıs pen şığısqa keñ tanılğan Şoqannan asqan tarihşı joq. Onıñ üstine Şoqan han wrpağı. Sol Şoqanımız qazaq handarı äuleti kestesin Orıs hannan bastap tizipti. Qazaq handarınıñ atası Orıs han bolsa, ol bilegen Aq Orda nege Qazaq memleketi emes?! Bwl mäseleni tarihşılar köp jıldar boyı köterip keledi. Eger mwnı moyındasaq qazaq memlekettiligi tarihı ädette aytıp jürgendegimizden 100 jılğa wzara tüser edi.

Aq Orda men Qazaq handığınıñ arasında territoriyalıq, sayasi-ekonomikalıq, ruhani tığız baylanıs bar. Dinastiyalıq bilik jüyesiniñ arasında tek bir adamnıñ jartı ğwmırınday ğana (37-38 jıl) üzilis bar. Bilikke Orıs hannıñ nemeresi Baraqtan keyin şöbereleri Kerey men Jänibek (ol Baraqtıñ wlı) şıqtı. Qadırğali Jalayır «Bwl Jänibek han atasınıñ wlısın özi basqardı» dep bekerden-beker aytpağan ğoy. Ol atasınıñ wlısı dep Aq Ordanı aytıp otır. K.Pişulina bar, mına otırğan Qanat bar bizder «Qazaq handığı Aq Ordanıñ qayta şañıraq köterui» degen pikirdi köpten beri ortağa salıp kelemiz. Biraq äzirge bwl koncepciyanı joqqa şığarğan nemese qoldağan eşkimdi körmedik.

N.Mwqamethanwlı: Ejelgi jäne orta ğasırlarda äulettik bilikpen birge memleketi joyılıp, ornına principialdı türde jaña memleket kelip otırdı. Aq Ordağa deyingi qazaq tarihında da sonday. Al şañırağın Joşı kötergen Aq Ordadan bastap Qazaq handığın küşpen joyğanğa deyin Qazaq memlekettiliginiñ jalğastığı üzilgen emes. Ärine orıs otarşıları qazaqtıñ derbes memlekettik jüyesin bwzdı ğoy. Biraq Keñester odağı ıdırağanda halıq ta, jer de, qazaqtıñ ruhı men til, mädenieti de öz ornında qaldı. «Ornında bar oñalar» degen ras eken, qazirgi täuelsiz Qazaq memleketi sonıñ jemisi ğoy.

— Bastağan äñgimeni qorıtındılaytın mejege kelip qalğan siyaqtımız. Zardıhan ağa tüyin sözdi öziñiz aytsañız…

Z.Qinayatwlı: Qara şañırağı alğaş qazaq dalasında köterilgen Joşı wlısı Evropa men Aziyanı jalğap jatqan wlı dala tarihındağı öte sirek qwbılıs. Bwl adamzat tarihındağı wzaq uaqıt saqtalğan derjavalardıñ biri. Aleksandr Makedonskiy qwrğan bayansız derjava onıñ özimen birge ketti. YUli Cezar' qwrğan derjava özinen soñ 10-12 jılğa ğana jaradı. Al Joşı wlısı derjavası 260 jıl saltanat qwrdı. Keyde mağan «egerde Ortalıq Aziyanı moñğol attıları jaulap alıp ölkege batıstan keletin qauipti — batısında, şığıstan keletin qauipti — şığısında, oñtüstikten keletin qauipti — oñtüstiginde jügendemegende wlı dalanıñ bügingi sayasi kartası qalay bolar edi?» degen oy keledi. Mümkin şığısınan Qıtay, batısınan katolikter, oñtüstiginen Arab halifatı kelse bizdiñ köşpendiler sayda sanı, qwmda izi qalmay solardıñ birine jwtılıp keter me edi, qayter edi?!

Tört mıñ moñğol äkelgen moñğoldıñ wlıstıq jüyesi jergilikti halıqtıñ ru-taypalıq qwrılımına aytulı özgeris äkele qoyğan joq. Kerisinşe, mıqtı bilik jüyesi arqılı olardıñ wlt, el bolıp wyıp qalıptasuına ıqpal ete jürip özderi sol halıqtıñ sayasi-elitasına aynalıp siñisip ketti

Joşı wlısı derjavası bilik jüyesiniñ osaldığınan emes, äulet aralıq, ru-taypa araqaqtığıstardan ıdıradı. Derjavağa (Toqtamısqa qarsı) Ämir Temirdiñ jasağan soñğı (1392) jorığı derjavanıñ soñğı demin üzdi. Derjava şañırağı astınan birneşe jaña memleket qanat jayıp şıqtı. Solardıñ biri — Resey. Bwlar Joşı wlısı derjavasınan özderin azat etu arqılı qwrılğan memleket.

Al qazaqtıñ Aq Ordası sol alğaşqı mağınasında, sol ölkede täuelsiz memleket retinde qala berdi. Sondıqtan Aq Orda, keyin Aq Ordanıñ ornında qayta şañıraq kötergen Qazaq handığı Joşı wlısınıñ zañdı mwrageri bolıp tabıladı. Meniñşe, Joşı han, onıñ wrpaqtarınıñ qazaq tarihınan alatın bağa jetpes qwndılığı da osında.

— Äñgimeleriñizge rahmet!

Döñgelek üsteldi jürgizgen — Erjan BAYTİLES

«Ana tili» wlt aptalığı, 30 — Qaraşa — 2009

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *