MONĞOL TAĞINDAĞI MERKİT HANŞAYIMDARI

Maqalalar

 

 

Bwl maqalada Wlı Monğol imperiyasınıñ patşayımdarı bolğan — Şıñğıshannıñ ekinşi äyeli — Qwlan-Hatun, Töregene, Oğul Qaymış qızmetiniñ tarihnaması zertteledi.

Bayqaldıñ arğı betindegi Merkit taypası Şıñğıshannıñ jılı qabağına ilinbese de, Monğol imperiyasınıñ sayasi tarihında mañızdı röl atqardı. Bwl, äsirese, erleri qırğınğa wşırasa da, monğoldarmen sayasatın jalğastırudı toqtatpağan äyel adamdarğa qatıstı.

Erte orta ğasırlarda Merkitter dubonıñ üş taypasınıñ arasında atalğan eken jäne Tıva aumağında qonıs tepken. Sondıqtan, olardı ortağasırlıq tuvalıqtar dep atauğa äbden boladı. O.Mudraktıñ X ğasırda Sayandağı köşi-qon turalı lekciyasına süyenetin bolsaq, saha tili tuva-tofalar tilinen şıqqan.

Kez kelgen tarihi şığarma sekildi, «Monğoldıñ qwpiya şejiresiniñ» (bwdan äri — MQŞ) jarıqqa şığuı sayasi tapsırıspen baylanıstı boluı mümkin. Bwl jazba sol uaqıttağı Monğol jerinde ornağan sayasi jağdaylarğa baylanıstı 1240 jılı jazılğan (Gumilev 1994: 223). Sonıñ işinde, bas qaharman — Temüjin – Şıñğıshannıñ beynesi jağımsız keyipte surettelgen (213-224). Sondıqtan, sayasi tapsırıs retinde «Monğoldıñ qwpiya şejiresi» kimge bağıttaluı mümkin?

Kez kelgen ekzogamdıq (tuıstas adamdar arasında nekege tıyım salu) ru tärizdi köne monğol taypaları da körşiles taypalarmen nekege twrğan. Monğoldar körşi taypalarmen jii qwdandalı boldı, keyde, körşi merkit taypasımen wrlanğan äyelder üşin soğısqan. Nätijesinde, merkit äyelderi hanım atanatın, osılayşa olar Monğol imperiyasınıñ tarihında mañızdı röl atqardı.

Söytip, Ügedeydiñ jesiri (Şıñğıshannıñ wlı) Töregene-hatun on jıl boyı Monğol imperiyasın biledi. Sonıñ izimen Merkit ruınan şıqqan Oğwl Qaymış wlı imperiyanıñ bileuşisi boldı. Şıñğıs hannıñ ekinşi äyeli, merkitterdiñ köşbasşısı Üysinniñ qızı Qwlan-Hatun da eleuli röl atqardı.. Olardıñ sayasi qızmeti äli tarihta keñinen zerttelgen joq.

Qaharlı Şıñğıshan Qosay merkit taypasın älsiretu üşin Selenge mekenine basıp kirgen kezde,   kösemi Dayır Üysin onıñ köñilin aulau üşin qızı Qwlan-Hatundı jiberdi. (Raşid ad-Din, 1952: 116). Şıñğıs han Dayır Üysin qonısın qiratıp, äyeli Töregeneni tartıp alıp, onı Ügedeyge sıyğa berdi.

Osılayşa, Qwlan-Hatun Şıñğıshannıñ ieligine berildi. Tivanenkonıñ aytuınşa, ol tañğalarlıqtay swlu  bolğan jäne Şıñğıs hannıñ süyikti äyelderiniñ birine aynalğan. Eliniñ süyiktisi atanğan oğan qaza bolğannan keyin layıqtı qwrbandıq şalınıp, şamandıq qorımğa qoyılğan. Qwlan Hatun Şıñğıs hannıñ altınşı wlı Qwlqannıñ anası boldı (Tivanenko, 1998:57).

Jan Pol' Ru Töregeneniñ nayman ekenin jazğan. Ol Şıñğıshannıñ ata jauı Toqtabektiñ wlınıñ äyeli bolğan (Ru 2006: 329). YUan'şi jerinde Töregeneni  (Turakina — orısşa) naymaçjen teginen şıqqan Lyu imperiyasınıñ patşayımı dep ataydı (Hrapaçevskiy, 2005: 493) . Osılayşa, Merkit taypasınan eki hanşayım şığuı mümkin. Biri – Nayman taypasınan şıqqan Töregene (Doragene — monğolşa),Toqtabektiñ (Tohtoa — monğolşa) ülken wlınıñ äyeli. Ekinşisi Töregene (Turakina) – Dayır-Üysinniñ äyeli. Degenmen aqparat közderi bir hanşanı şatastıradı. Onıñ esiminiñ mağınasına qatıstı bizge D.B.Cıbikdorjievanıñ zertteuindegi Baykaldıñ arğı jağındağı evenk eliniñ sözinen şıqqan – turlak, turak («qarğa») nwsqası kezikti. Salıstırmalı twrğıda saha tilinde turaah «qarğa» degen mağınanı bildiredi.

Juveynidiñ aytuınşa, Töregene Şağatay men basqa hanzadalardıñ kelisimimen  patşalıqtı basqaruğa qaytıs bolğan hannıñ ülken wldarınıñ anası tağayındalu kerek degen jeleumen regenttik aldı(uaqıtşa basqaru qwqığına ie boldı). Alayda, Raşid ad-Din ataqqwmar äyeldiñ bilikti ozbırlıqpen tartıp alğanın twspaldaydı. «Ülken wldardıñ anası bolğan Töregene-hatun, bilikti qwlıq-swmdıqpen, tuıstarınıñ kelisiminsiz memlekettegi bilikti öz erkimen alıp, olarğa sıylıqtar tartu etip, qwrbandıq jasau arqılı tuıstarın  öziniñ jağına şığarğan. Söytip barlığı onıñ qaramağına ötip, jaqtauşısı boldı» (Raşid ad-Din, 1960: 114-115).

Otandıq jäne şeteldik zertteuşiler Monğol imperiyasınıñ tağında otırğan Merkit hanşayımdarınıñ tarihi röli turalı türli bağıtta jazuda. Solayşa, orıs ğalımdarı monğol eñbekterin negizge ala otırıp olardıñ jağımsız jaqtarın basa körsetedi. Bir derekterde Töregene-Hatun Merkit taypasınan şıqqandığı aytılsa, ekinşi bir derekterde – ol Merkit taypasınıñ basşısınıñ äyeli ğana bolğandığı jäne Şıñğıshannıñ Merkitterdi basıp alu kezinde twtqınğa tüsip, Şıñğıshannıñ wlı Ügedeyge äyeldikke berilgeni ataladı. T.I.Swltanovanıñ körsetuinşe, Töregene wsqınsız, biliksüygiş äri kekşil äyel bolğan. Ügedey hannıñ kezinde ol keybir memleket basqaruşılarğa köñili tolmay, olardı jek körgen. Jesir äyel öziniñ qulığı men eptiliginiñ arqasında monğol eliniñ tolıqqandı bileuşisi bola aldı, ol är adamğa layıqtı öteuin berdi. Nätijesinde regentşi hanımnıñ ordasında narazılıq jañğırdı( Swltanov, 2006: 41).

L.N. Gumilev Töregene-Hatunnıñ regenttik däuirin äskeri partiyanıñ üstemdik däuiri dep sanaydı. Töregene üşin oppoziciyanıñ qoldauına jüginbey birneşe jılğa şıdas beruge Ügedeyden miras bop qalğan mwra jetkilikti edi. Biraq onıñ sözinşe, «Töregene siyaqtı aqımaq, nadan äyel, mwnday isten habarı bolmadı» (Gumilev 1994: 171) .

A. Domaninnıñ aytuınşa, «Töregene imperiya aumağında da,  Moñğol imperiyasınıñ ortalığında da şeksiz bilikke ie boldı. Memlekettik isten habarı joq patşayım bilikti bwlay qoldanu arqılı Moñğol imperiyasınıñ negizderin älsiretti. Qasına işinde eñ jaqını sanalatın Fatima hanımı da bar, dayın asqa tik qasıq, maymöñkelep kün köretin, aytqanın oyındauğa äzir jandayşaptarın jinağanımen Töregene bilikti döñgeletip kete almadı. Onıñ birinşi işki sayasi isteriniñ biri – imperiyanıñ joğarğı kancleri, sol däuirdegi wlı memleket qayratkeri, ataqtı Elyuy Çucaydı qızmetten bosatu boldı. Mahmwd YAlavaç sındı lauazımdı adamdar da quıldı, olardıñ ornına patşayımnıñ aytqanınan şıqpaytın, qarapayım adamdar auıstırıldı. Şıñğıs hannıñ qwrğan memlekettiñ qwldırap, qwlau aldında twrğanı anıq boldı. (Domanin, 2005: 367-368)

Raşid-ad-Din Töregeneniñ biliktiñ bası-qasındağılardı auıstıruına ne sebep bolğanın onıñ küyeuiniñ el basqarğan uaqıtta olardı jek körgendigimen tüsindiredi. Tolıqqandı bileuşi bolğan uaqıtta är qaysısına öz jazasın berudi qaladı. Fatimanıñ keñesimen Töregene ämirler men törelerdi auıstırıp, ornına nadan adamdardı tağayındadı. Şıñğıshannıñ ağası Temüge Otşığın küşpen batıl qimıldap taqtı tartıp alğısı keldi. Osı maqsatpen ol köp äskermen han ordasına bet aladı. Bwl jorığınıñ äserinen monğol äskeri men wlısında tolqu boldı. Töregene oğan bwl äskeri dayındıqtıñ maqsatın bilmekke şabarman jiberedi. Otşığın öz äreketine ökinip, keşirim swraydı (Raşid ad-Din, 1960: 115-116).

Biraq barlıq reseylik zertteuşiler Töregeneniñ sayasi qızmeti turalı mwnday bağamdaularmen kelise qoymaydı. A.V. Tivonenkonıñ körsetuinşe, «keybiri onı aqımaq jäne nadan äyel dep sanaydı, biraq onıñ bwl äreketi äleumettik oppoziciyalıq toptarğa degen qarsılığımen nemese öziniñ twtqınğa tüsui jäne merkit taypasına monğoldardıñ istegen qasiretin wmıtpağandıqtan dep tüysindirilui mümkin. Tipti, 1246 jıldıñ tamız ayında wlı Guyuk (Küyik) taqqa otırğan kezde de, ol monğoldar men onıñ jaqtastarınan kek aludı toqtatpağan» (Tivanenko, 1998:58).

Estigenderdiñ sözine sensek, osı Töregene wlı knyaz' YAroslavtı uladı degen derekter bar, ekinşi derekterde, onıñ mwrageri Oğwl-Qaymış YAroslaviçterdiñ wlı knyazdigine, sonıñ işinde Aleksandr Nevskiyge qwqıq bergen. Kuägerlerdiñ aytınşa, YAroslav omırtqası sınıp qaza tapqan. Küşin joyu kelisimine oray, YAroslav Rim Papasımen jäne Lion soborımen kelisim jasasqan. Sondıqtan Resey ämirşileri özderiniñ özekti sayasi mäselelerin şeşu üşin Qaraqorımğa şanamen baratın bolğan.

Töregeneniñ wldarı Kuşu men Qwtan kenetten auırıp, qaza boladı. Taq üşin küres bastalğanda Töregene-hatun öziniñ nemeresi, Kuçudıñ wlı, aqıldı äri meyirimdi mwrager hanzada Şiramunğa qarsı şığıp, zalım minezimen erekşelenetin Küyiktiñ kandidaturasın qoldadı. Bwl öz kezeginde Qıtay ğalımı Ge Şao-minniñ Töregene tek Küyiktiñ ğana anası boldı, Ügedeydiñ wldarınıñ anası basqa äyelder degen boljamın tuğızdı (Swltanov, 2006: 44). Küyik Ügedeydiñ wlı emes, Merkit köşbasşısınıñ wlı dep aytuğa da boladı. Mwnday twjırımğa keluimizge «Monğoldıñ qwpiya şejiresi» jazbasındağı Ügedeydiñ wlı turalı «şirimegen jalğız jwmırtqa» degen sözi äser etti.

Şeteldik zertteuşiler Töregeneniñ tarihi portretin jaqsı sipatta beyneleydi. Leo de Hartog öziniñ kitabınıñ bir bölimin Boyl eñbekteriniñ däyeksözderinen aladı «Töregene öte aqıldı jäne köregen äyel bolğan» (Hartog, 2008: 238). Djon Men Töregeneni plano Karpinimen kelise otırıp, Sorhahtanidan da joğarı därejeni ielengen bilikqwmar, küşti, jalğız hanım dep ataydı. Raşid-ad-Dinnıñ dälelinşe, ol «Asa swlu emes, biraq öte küşti bolğan». Djon Men bwğan eskertu ayta otırıp, «onıñ mwnday közqarastarı ol sottalıp, qızmetiniñ izderi öşkennen keyin payda bolğan» deydi (Men, 2008:37).

Leo de Hartog Töregeneniñ nayman ruınan şıqqanın jäne monğoldarmen şayqasta qaza tapqan Merkit köşbasşısınıñ äyeli bolğandığın mälimdeydi. Töregene Monğol memleketiniñ basşısı bola alatın edi, biraq onıñ kandidaturasına köptegen qarsılıqtar tudı. Ol bilikke Şağataydıñ kömegimen äri özi wyımdastırğan qastıqtıq arqasında keldi. Bwl quattı äri jigerli äyeldiñ bar maqsatı şaqırılğan qwrıltayda öziniñ ülken wlı Küyikti bileuşi etip tañdatu edi. Parsı tarihşıları Djuveyni men Raşid-ad-Din Toluydıñ (Töle) jesiri Sorkaktanidi asa däriptep, al Töregeneni wlınıñ jağında bolğanı üşin jaqtıra qoymadı.

Töregene-hatun bastapqıda qaytıs bolğan küyeuiniñ basqaru ürdisin eñ bastı memlekettik erejelerdi saqtay otırıp jalğastırğan. Şıñğıs hannıñ ösietterin qatañ wstanatın Şağatay qaytıs bolğannan keyin, Töregene sayasatı kürt özgeredi. Ol eñ aldımen jauları – Fatima-hatun men Abd ar-Rahmandı qızmetten bosattı.  Sodan keyin Ügedeydiñ uäzirleri wyğır Çinkay men horezmdik Mahmud YAlavaç aydauğa jiberildi. Ol Şiremundı han saylau üşin şaqırılatın qwrıltaydı barınşa keyinge kaldıruğa tırıstı. Küyik özin han etip saylaudı keyinge qaldıruına baylanıstı ökpesin bildirip anasınan alıstap ketti. R.YU.Poçekaev Töregeneniñ jalğız erligi bilikti Börjigin ruınıñ basqa atalarına emes Şıñğıstıñ bel balalarında qaldıruı dep esepteydi (Poçekaev, 2006: 221).

A.A.Domaninniñ aytuınşa, Küyik Töregeneniñ jandayşaptarı Fatima-hatun men Abd ar Rahmannıñ sazayın tartqızdı. Töregeneniñ ölimi öte jwmbaq küyde qaldı (Domanin, 2005: 369). R.P.Hrapaçevskiy Töregene men Sorhuhtani-beginiñ basqarğan wyımdarın toptıq jwmısqa jatqızadı. Olardıñ ekeui de jarlıqtar şığarıp, salıq jinattı. Ügedeydiñ jarlığı boyınşa nemeresi Şiramun han boluı kerek edi, biraq Töregene eşkimge qwlaq aspastan, wlı Küyikti han etip sayladı (Hrapaçevskiy, 2005: 392-394).

Töregeneniñ barlıq zwlımdıq äreketteri Djuveyni men Raşid-ad-Din attı parsınıñ eki tarihşısınıñ eñbekterinde sipattaldı, biraq olar Parsı jerindegi keyingi monğol bileuşileriniñ biri Töle hannıñ jaqtastarına aynaldı. Olar Töleniñ jesiri Sorhahtanidi däriptep, Töregenege sözben şabuıl jasaydı (Hartog, 2008: 241).

Djek Uezerfordtıñ zerteuinde monğoldıñ erleri jaña jerdi jaulap aludan bosamağan uaqıttarda, äyelder qauımı imperiyanı basqaratın bolğan.1241 jılı Ügedey qaytıs bolğanda onıñ ornın resmi türde Töregene basqan. On jıl boyı, yağni 1251 jılğa deyin adamzat tarihındağı wlı imperiya äyelderdan qwralğan şağın toptıñ baqılauında bolğan. Töregene imperiyanı basqardı. Erler soğısıp jürgende, ol öziniñ özgeşe sayasatın jürgizdi, bükil imperiyanıñ köleminde din men bilimdi qoldadı, qoğamdıq ğimarattardı salğızdı. Ügedeydiñ qazasınan keyin köp wzamay Töregene öz wlı Küyikti Wlı Han saylau üşin qwrıltay şaqıradı. Töregene şeteldik qwrmetti qonaqtar men bükil monğol halqı üşin aşıq is-şara ötkizedi. Tamızda ötetin räsimge jaz boyı älemniñ är bwrışınan şeteldik qonaqtar ağılıp kelip jattı. Ämirler, äkimder patşalar men knyaz'dar bir jolda bir-birin itermelep jürdi (Uezerford, 2005: 304).

Jaña Wlı Handı saylau 2000 adam sıyatın ülken şatır astında ötti. Şatır ağaş qorğandı Ülken Ordada ornalastı. Barlıq Şıñğıshandıqtar qatıstı. Ülken imperiyanıñ är böliginen qonaqtar jiıldı. Vassaldardıñ özderi de boldı nemese elşilerin jiberip otırdı. Jiın moñğol elitasında äser qaldıratınday ülken oqiğağa aynaldı (Hartog, 2008: 241-242).

 

Karpinidiñ körsetuinşe, monğoldar jaulağan 2000 el men jerden elşiler keldi, olardıñ arasında Seljwqtar swltanı, Gruzinder patşası men Bağdat halifi boldı. Sonıñ işinde erekşe qwrmetke bölengen Rim Papasınıñ elşisi Karpini men orıs knyazi YAroslav boldı, sebebi olardı monğoldar tolıq jaulap almağan edi. Sonımen qatar Karpini Töregeneniñ ordasın Sir nemese Sir Orda dep ataytındığın aytadı, bwl atau köptegen zertteuşilerge tüsiniksiz bop keldi. Sebebi monğol tilinde osı atauğa wqsas söz joq. Zertteuşilerdiñ pikirinşe, arabtardıñ «Mukaddimat Al Adab» attı sözdiginde erte ğasırdağı monğol tilindegi kereyit dialektisinde kezdesetin «jer» sözimen «sir» söziniñ mağınası wqsas. Bwl söz saha tilinde de osı mağınağa ie.

Osılayşa, A.A.Domanin mälimdegendey: «Töregeneniñ wmıtılısı jüzege astı, —  onıñ twñğışı Küyik han boldı. Biraq Hanşa wzaq ömir sürgen joq: üş aydan keyin qaytıs boladı, bwl jağday köptegen müddeli taraptardıñ qatısuınsız orın aldı degenge senu qiın» (Domanin, 2005: 369). Küyik bolaşaq Wlı handar tek onıñ otbası müşeleriniñ arasınan tañdaluı kerek degen şart qoyadı. Biraq 70 jasqa kelgende Küyiktiñ mıqtı keñesşisi Sübedey qaytıs boladı. Leo de Hartogtıñ Bretşneyder men Rene Grussege jasağan siltemesine qarap, Küyiktiñ 1246 jılı europalıq elderge jasağan jorığınan öz jerine oralğan kezde sol jılı qaytıs bolğanın köremiz (Hartog, 2008: 248).

Töregeneniñ wlı Küyik qaytıs bolğannan keyin äyelderdiñ bilikke talası qayta jalğastı. Küyiktiñ jesiri, merkit taypasınan şıqqan — Oğwl Qaymış bilikke talasqanımen, sätsiz boldı. (Uezerford, 2005). Öziniñ jerlesteri men enesi Töregenege qarağanda ol Şıñğıs handı jaqtauşılarğa qarsı şığa almay, öz biligin küşeytuge şaması kelmedi (Poçekaev, 2006:231). R.YU.Pokaçaevtıñ zertteuinşe, Oğwl-Qaymış öz uaqıtın sauda men baylıq jinauğa arnap, künder öte bilikti uısınan şığarıp aldı.

A.A.Domanin de Oğwl-Qaymıştıñ sayasatın sınğa aladı. Ügedeylikterdiñ qolınan biliktiñ ketuine «öziniñ aqılınıñ azdığınan Töregeneniñ äreketterinen jäne Sorkuktanidiñ minsiz tärtibinen asıp tüsken» dep Oğwl-Qaymıştı ayıptaydı (Domanin, 2005: 371).

Jaña regentşi Oğwl hanşa da öziniñ bwyrığı boyınşa jaña handı saylamaq niette boldı. Onıñ tañdauı Şiramunğa tüsti. Biraq oğan Töleniñ jesiri, qıtaylıqtar meyirimdi, alğır, wlı jäne qasietti patşayım dep bağa bergen Sorhahtani tosqauıl boldı. Ol teris piğıldı Töregene kezeñindegi Küyik jürgizgen tergeuden minsiz taza abıroymen ötti (Ru, 2006:347-348).

Jaña bileuşi Möñkeniñ anası kereyit taypasınan şıqqan hanşa Sorhahtani-begi baqıtsız Oğwl-Qaymış-Hatundı qamaudı tapsıradı. Onı jalañaştap, mazaq qılıp, kiizge orap, sol taypadağı tağı bir ıqpaldı äyelmen birge suğa batırıp jiberedi. Olardıñ otbasındağı üşinşi äyeldi körpege orap, ölim jetkenşe tepkilep, wrıp-soqqan (Uezerford, 2005: 316).

Osılayşa, Moñğol imperiyasında merkit taypasınıñ äyelderi ülken röl oynağan. «Monğoldıñ qwpiya şejiresiniñ» payda boluınıñ özi aynalasın qorşağan bilik pen  imperiyanıñ taqtan tüsuine baylanıstı qanday da bir qwpiyanıñ bolğanın körsetedi. L.N.Gumilevtiñ aytuınşa, «Monğoldıñ qwpiya şejiresiniñ» avtorınıñ maqsatı «imperiyanı han emes, onıñ aybındı äskeri qwrğandığın» däleldeu bolğan. Sondıqtan L.N.Gumilev «Moñğoldıñ qwpiya şejiresin» zertteu jäne Şıñğıshannıñ qatañ tarihi sın arqılı äleumettik taldaudı arttıru mäselesin köterdi(Gumilev, 1970: 471-472)

V. V. Ushnitsky

Derekköz:

Gumilev, L. N. (1994) V poiskah vımışlennogo carstva. SPb. : Abris.

Gumilev, L. N. (1970) Taynaya  i yavnaya  istoriya  mongolov XII–XIII vv. // Tataro-mongolı v Azii i Evrope. M. : Nauka.  S. 455-474.

Domanin, A. A.  (2005) Mongol'skaya imperiya Çingizidov. Çingizhan i ego preemniki. M. : ZAO Centrpoligraf.

Uezerford, Dj. (2005). Çingishan i rojdenie sovremennogo mira.  M. : AST.

Men, Dj. (2008) Hubilay: Ot Ksanadu do sverhderjavı. M. : AST.

Poçekaev, R. YU. (2006) Batıy, Han, kotorıy ne bıl hanom. M. : AST ; SPb. : Evraziya.

Raşid-ad-Din (1952). Sbornik letopisey. T.I. kn.1. M. ; L. : Izd-vo AN SSSR.

Raşid-ad-Din (1960).  Sbornik letopisey. T.II.  M. ; L. : Izd-vo AN SSSR.

Ru, Jan-Pol' (2006). Istoriya imperii mongolov. Ulan-Ude : Izd-vo Buryatskogo gosuniversiteta.

Sultanov, T. I.  (2006) Çingiz-han i Çingizidı. Sud'ba i vlast'. M. : AST.

Tivanenko, A. V. (1998) Gibel' plemeni merkitov.  Slyudyanka.

Hartog, Leo. (2008) Çingishan. Zavoevatel' mira. M. : Olimp : AST : Astrel' ; Vladimir : VKT.

Hrapaçevskiy, R. P. (2005) Voennaya derjava Çingishana. M. : AST : LYUKS.

«Qamşı» silteydi

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *