مونعول تاعىنداعى مەركىت حانشايىمدارى

ماقالالار

 

 

بۇل ماقالادا ۇلى مونعول يمپەرياسىنىڭ پاتشايىمدارى بولعان — شىڭعىسحاننىڭ ەكىنشى ايەلى — قۇلان-حاتۋن، تورەگەنە، وعۋل قايمىش قىزمەتىنىڭ تاريحناماسى زەرتتەلەدى.

بايقالدىڭ ارعى بەتىندەگى مەركىت تايپاسى شىڭعىسحاننىڭ جىلى قاباعىنا ىلىنبەسە دە، مونعول يمپەرياسىنىڭ ساياسي تاريحىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. بۇل، اسىرەسە، ەرلەرى قىرعىنعا ۇشىراسا دا، مونعولدارمەن ساياساتىن جالعاستىرۋدى توقتاتپاعان ايەل ادامدارعا قاتىستى.

ەرتە ورتا عاسىرلاردا مەركىتتەر دۋبونىڭ ءۇش تايپاسىنىڭ اراسىندا اتالعان ەكەن جانە تىۆا اۋماعىندا قونىس تەپكەن. سوندىقتان، ولاردى ورتاعاسىرلىق تۋۆالىقتار دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى. و.مۋدراكتىڭ X عاسىردا سايانداعى كوشى-قون تۋرالى لەكتسياسىنا سۇيەنەتىن بولساق، ساحا ءتىلى تۋۆا-توفالار تىلىنەن شىققان.

كەز كەلگەن تاريحي شىعارما سەكىلدى، «مونعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىنىڭ» (بۇدان ءارى — مقش) جارىققا شىعۋى ساياسي تاپسىرىسپەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. بۇل جازبا سول ۋاقىتتاعى مونعول جەرىندە ورناعان ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى 1240 جىلى جازىلعان (گۋميلەۆ 1994: 223). سونىڭ ىشىندە، باس قاھارمان — تەمۇجىن – شىڭعىسحاننىڭ بەينەسى جاعىمسىز كەيىپتە سۋرەتتەلگەن (213-224). سوندىقتان، ساياسي تاپسىرىس رەتىندە «مونعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» كىمگە باعىتتالۋى مۇمكىن؟

كەز كەلگەن ەكزوگامدىق (تۋىستاس ادامدار اراسىندا نەكەگە تىيىم سالۋ) رۋ ءتارىزدى كونە مونعول تايپالارى دا كورشىلەس تايپالارمەن نەكەگە تۇرعان. مونعولدار كورشى تايپالارمەن ءجيى قۇداندالى بولدى، كەيدە، كورشى مەركىت تايپاسىمەن ۇرلانعان ايەلدەر ءۇشىن سوعىسقان. ناتيجەسىندە، مەركىت ايەلدەرى حانىم اتاناتىن، وسىلايشا ولار مونعول يمپەرياسىنىڭ تاريحىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى.

ءسويتىپ، ۇگەدەيدىڭ جەسىرى (شىڭعىسحاننىڭ ۇلى) تورەگەنە-حاتۋن ون جىل بويى مونعول يمپەرياسىن بيلەدى. سونىڭ ىزىمەن مەركىت رۋىنان شىققان وعۇل قايمىش ۇلى يمپەريانىڭ بيلەۋشىسى بولدى. شىڭعىس حاننىڭ ەكىنشى ايەلى، مەركىتتەردىڭ كوشباسشىسى ءۇيسىننىڭ قىزى قۇلان-حاتۋن دا ەلەۋلى ءرول اتقاردى.. ولاردىڭ ساياسي قىزمەتى ءالى تاريحتا كەڭىنەن زەرتتەلگەن جوق.

قاھارلى شىڭعىسحان قوساي مەركىت تايپاسىن السىرەتۋ ءۇشىن سەلەنگە مەكەنىنە باسىپ كىرگەن كەزدە،   كوسەمى دايىر ءۇيسىن ونىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن قىزى قۇلان-حاتۋندى جىبەردى. (راشيد اد-دين، 1952: 116). شىڭعىس حان دايىر ءۇيسىن قونىسىن قيراتىپ، ايەلى تورەگەنەنى تارتىپ الىپ، ونى ۇگەدەيگە سىيعا بەردى.

وسىلايشا، قۇلان-حاتۋن شىڭعىسحاننىڭ يەلىگىنە بەرىلدى. تيۆانەنكونىڭ ايتۋىنشا، ول تاڭعالارلىقتاي سۇلۋ  بولعان جانە شىڭعىس حاننىڭ سۇيىكتى ايەلدەرىنىڭ بىرىنە اينالعان. ەلىنىڭ سۇيىكتىسى اتانعان وعان قازا بولعاننان كەيىن لايىقتى قۇرباندىق شالىنىپ، شاماندىق قورىمعا قويىلعان. قۇلان حاتۋن شىڭعىس حاننىڭ التىنشى ۇلى قۇلقاننىڭ اناسى بولدى (تيۆانەنكو، 1998:57).

جان پول رۋ تورەگەنەنىڭ نايمان ەكەنىن جازعان. ول شىڭعىسحاننىڭ اتا جاۋى توقتابەكتىڭ ۇلىنىڭ ايەلى بولعان (رۋ 2006: 329). يۋانشي جەرىندە تورەگەنەنى  (تۋراكينا — ورىسشا) نايماچجەن تەگىنەن شىققان ليۋ يمپەرياسىنىڭ پاتشايىمى دەپ اتايدى (حراپاچەۆسكي، 2005: 493) . وسىلايشا، مەركىت تايپاسىنان ەكى حانشايىم شىعۋى مۇمكىن. ءبىرى – نايمان تايپاسىنان شىققان تورەگەنە (دوراگەنە — مونعولشا),توقتابەكتىڭ (توحتوا — مونعولشا) ۇلكەن ۇلىنىڭ ايەلى. ەكىنشىسى تورەگەنە (تۋراكينا) – دايىر-ءۇيسىننىڭ ايەلى. دەگەنمەن اقپارات كوزدەرى ءبىر حانشانى شاتاستىرادى. ونىڭ ەسىمىنىڭ ماعىناسىنا قاتىستى بىزگە د.ب.تسىبيكدورجيەۆانىڭ زەرتتەۋىندەگى بايكالدىڭ ارعى جاعىنداعى ەۆەنك ەلىنىڭ سوزىنەن شىققان – تۋرلاك، تۋراك («قارعا») نۇسقاسى كەزىكتى. سالىستىرمالى تۇرعىدا ساحا تىلىندە تۋرااح «قارعا» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

جۋۆەينيدىڭ ايتۋىنشا، تورەگەنە شاعاتاي مەن باسقا حانزادالاردىڭ كەلىسىمىمەن  پاتشالىقتى باسقارۋعا قايتىس بولعان حاننىڭ ۇلكەن ۇلدارىنىڭ اناسى تاعايىندالۋ كەرەك دەگەن جەلەۋمەن رەگەنتتىك الدى(ۋاقىتشا باسقارۋ قۇقىعىنا يە بولدى). الايدا، راشيد اد-دين اتاققۇمار ايەلدىڭ بيلىكتى وزبىرلىقپەن تارتىپ العانىن تۇسپالدايدى. «ۇلكەن ۇلداردىڭ اناسى بولعان تورەگەنە-حاتۋن، بيلىكتى قۇلىق-سۇمدىقپەن، تۋىستارىنىڭ كەلىسىمىنسىز مەملەكەتتەگى بيلىكتى ءوز ەركىمەن الىپ، ولارعا سىيلىقتار تارتۋ ەتىپ، قۇرباندىق جاساۋ ارقىلى تۋىستارىن  ءوزىنىڭ جاعىنا شىعارعان. ءسويتىپ بارلىعى ونىڭ قاراماعىنا ءوتىپ، جاقتاۋشىسى بولدى» (راشيد اد-دين، 1960: 114-115).

وتاندىق جانە شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر مونعول يمپەرياسىنىڭ تاعىندا وتىرعان مەركىت حانشايىمدارىنىڭ تاريحي ءرولى تۋرالى ءتۇرلى باعىتتا جازۋدا. سولايشا، ورىس عالىمدارى مونعول ەڭبەكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ ولاردىڭ جاعىمسىز جاقتارىن باسا كورسەتەدى. ءبىر دەرەكتەردە تورەگەنە-حاتۋن مەركىت تايپاسىنان شىققاندىعى ايتىلسا، ەكىنشى ءبىر دەرەكتەردە – ول مەركىت تايپاسىنىڭ باسشىسىنىڭ ايەلى عانا بولعاندىعى جانە شىڭعىسحاننىڭ مەركىتتەردى باسىپ الۋ كەزىندە تۇتقىنعا ءتۇسىپ، شىڭعىسحاننىڭ ۇلى ۇگەدەيگە ايەلدىككە بەرىلگەنى اتالادى. ت.ي.سۇلتانوۆانىڭ كورسەتۋىنشە، تورەگەنە ۇسقىنسىز، بيلىكسۇيگىش ءارى كەكشىل ايەل بولعان. ۇگەدەي حاننىڭ كەزىندە ول كەيبىر مەملەكەت باسقارۋشىلارعا كوڭىلى تولماي، ولاردى جەك كورگەن. جەسىر ايەل ءوزىنىڭ قۋلىعى مەن ەپتىلىگىنىڭ ارقاسىندا مونعول ەلىنىڭ تولىققاندى بيلەۋشىسى بولا الدى، ول ءار ادامعا لايىقتى وتەۋىن بەردى. ناتيجەسىندە رەگەنتشى حانىمنىڭ ورداسىندا نارازىلىق جاڭعىردى( سۇلتانوۆ، 2006: 41).

ل.ن. گۋميلەۆ تورەگەنە-حاتۋننىڭ رەگەنتتىك ءداۋىرىن اسكەري پارتيانىڭ ۇستەمدىك ءداۋىرى دەپ سانايدى. تورەگەنە ءۇشىن وپپوزيتسيانىڭ قولداۋىنا جۇگىنبەي بىرنەشە جىلعا شىداس بەرۋگە ۇگەدەيدەن ميراس بوپ قالعان مۇرا جەتكىلىكتى ەدى. بىراق ونىڭ سوزىنشە، «تورەگەنە سياقتى اقىماق، نادان ايەل، مۇنداي ىستەن حابارى بولمادى» (گۋميلەۆ 1994: 171) .

ا. دومانيننىڭ ايتۋىنشا، «تورەگەنە يمپەريا اۋماعىندا دا،  موڭعول يمپەرياسىنىڭ ورتالىعىندا دا شەكسىز بيلىككە يە بولدى. مەملەكەتتىك ىستەن حابارى جوق پاتشايىم بيلىكتى بۇلاي قولدانۋ ارقىلى موڭعول يمپەرياسىنىڭ نەگىزدەرىن السىرەتتى. قاسىنا ىشىندە ەڭ جاقىنى سانالاتىن فاتيما حانىمى دا بار، دايىن اسقا تىك قاسىق، مايموڭكەلەپ كۇن كورەتىن، ايتقانىن ويىنداۋعا ءازىر جاندايشاپتارىن جيناعانىمەن تورەگەنە بيلىكتى دوڭگەلەتىپ كەتە المادى. ونىڭ ءبىرىنشى ىشكى ساياسي ىستەرىنىڭ ءبىرى – يمپەريانىڭ جوعارعى كانتسلەرى، سول داۋىردەگى ۇلى مەملەكەت قايراتكەرى، اتاقتى ەليۋي چۋتسايدى قىزمەتتەن بوساتۋ بولدى. ماحمۇد يالاۆاچ سىندى لاۋازىمدى ادامدار دا قۋىلدى، ولاردىڭ ورنىنا پاتشايىمنىڭ ايتقانىنان شىقپايتىن، قاراپايىم ادامدار اۋىستىرىلدى. شىڭعىس حاننىڭ قۇرعان مەملەكەتتىڭ قۇلدىراپ، قۇلاۋ الدىندا تۇرعانى انىق بولدى. (دومانين، 2005: 367-368)

راشيد-اد-دين تورەگەنەنىڭ بيلىكتىڭ باسى-قاسىنداعىلاردى اۋىستىرۋىنا نە سەبەپ بولعانىن ونىڭ كۇيەۋىنىڭ ەل باسقارعان ۋاقىتتا ولاردى جەك كورگەندىگىمەن تۇسىندىرەدى. تولىققاندى بيلەۋشى بولعان ۋاقىتتا ءار قايسىسىنا ءوز جازاسىن بەرۋدى قالادى. فاتيمانىڭ كەڭەسىمەن تورەگەنە امىرلەر مەن تورەلەردى اۋىستىرىپ، ورنىنا نادان ادامداردى تاعايىندادى. شىڭعىسحاننىڭ اعاسى تەمۇگە وتشىعىن كۇشپەن باتىل قيمىلداپ تاقتى تارتىپ العىسى كەلدى. وسى ماقساتپەن ول كوپ اسكەرمەن حان ورداسىنا بەت الادى. بۇل جورىعىنىڭ اسەرىنەن مونعول اسكەرى مەن ۇلىسىندا تولقۋ بولدى. تورەگەنە وعان بۇل اسكەري دايىندىقتىڭ ماقساتىن بىلمەككە شابارمان جىبەرەدى. وتشىعىن ءوز ارەكەتىنە وكىنىپ، كەشىرىم سۇرايدى (راشيد اد-دين، 1960: 115-116).

بىراق بارلىق رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەر تورەگەنەنىڭ ساياسي قىزمەتى تۋرالى مۇنداي باعامداۋلارمەن كەلىسە قويمايدى. ا.ۆ. تيۆونەنكونىڭ كورسەتۋىنشە، «كەيبىرى ونى اقىماق جانە نادان ايەل دەپ سانايدى، بىراق ونىڭ بۇل ارەكەتى الەۋمەتتىك وپپوزيتسيالىق توپتارعا دەگەن قارسىلىعىمەن نەمەسە ءوزىنىڭ تۇتقىنعا ءتۇسۋى جانە مەركىت تايپاسىنا مونعولداردىڭ ىستەگەن قاسىرەتىن ۇمىتپاعاندىقتان دەپ ءتۇيسىندىرىلۋى مۇمكىن. ءتىپتى، 1246 جىلدىڭ تامىز ايىندا ۇلى گۋيۋك (كۇيىك) تاققا وتىرعان كەزدە دە، ول مونعولدار مەن ونىڭ جاقتاستارىنان كەك الۋدى توقتاتپاعان» (تيۆانەنكو، 1998:58).

ەستىگەندەردىڭ سوزىنە سەنسەك، وسى تورەگەنە ۇلى كنياز ياروسلاۆتى ۋلادى دەگەن دەرەكتەر بار، ەكىنشى دەرەكتەردە، ونىڭ مۇراگەرى وعۇل-قايمىش ياروسلاۆيچتەردىڭ ۇلى كنيازدىگىنە، سونىڭ ىشىندە الەكساندر نەۆسكيگە قۇقىق بەرگەن. كۋاگەرلەردىڭ ايتىنشا، ياروسلاۆ ومىرتقاسى سىنىپ قازا تاپقان. كۇشىن جويۋ كەلىسىمىنە وراي، ياروسلاۆ ريم پاپاسىمەن جانە ليون سوبورىمەن كەلىسىم جاساسقان. سوندىقتان رەسەي امىرشىلەرى وزدەرىنىڭ وزەكتى ساياسي ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن قاراقورىمعا شانامەن باراتىن بولعان.

تورەگەنەنىڭ ۇلدارى كۋشۋ مەن قۇتان كەنەتتەن اۋىرىپ، قازا بولادى. تاق ءۇشىن كۇرەس باستالعاندا تورەگەنە-حاتۋن ءوزىنىڭ نەمەرەسى، كۋچۋدىڭ ۇلى، اقىلدى ءارى مەيىرىمدى مۇراگەر حانزادا شيرامۋنعا قارسى شىعىپ، زالىم مىنەزىمەن ەرەكشەلەنەتىن كۇيىكتىڭ كانديداتۋراسىن قولدادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتاي عالىمى گە شاو-ءميننىڭ تورەگەنە تەك كۇيىكتىڭ عانا اناسى بولدى، ۇگەدەيدىڭ ۇلدارىنىڭ اناسى باسقا ايەلدەر دەگەن بولجامىن تۋعىزدى (سۇلتانوۆ، 2006: 44). كۇيىك ۇگەدەيدىڭ ۇلى ەمەس، مەركىت كوشباسشىسىنىڭ ۇلى دەپ ايتۋعا دا بولادى. مۇنداي تۇجىرىمعا كەلۋىمىزگە «مونعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» جازباسىنداعى ۇگەدەيدىڭ ۇلى تۋرالى «شىرىمەگەن جالعىز جۇمىرتقا» دەگەن ءسوزى اسەر ەتتى.

شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر تورەگەنەنىڭ تاريحي پورترەتىن جاقسى سيپاتتا بەينەلەيدى. لەو دە حارتوگ ءوزىنىڭ كىتابىنىڭ ءبىر ءبولىمىن بويل ەڭبەكتەرىنىڭ دايەكسوزدەرىنەن الادى «تورەگەنە وتە اقىلدى جانە كورەگەن ايەل بولعان» (حارتوگ، 2008: 238). دجون مەن تورەگەنەنى پلانو كارپينيمەن كەلىسە وتىرىپ، سورحاحتانيدان دا جوعارى دارەجەنى يەلەنگەن بيلىكقۇمار، كۇشتى، جالعىز حانىم دەپ اتايدى. راشيد-اد-ديننىڭ دالەلىنشە، ول «اسا سۇلۋ ەمەس، بىراق وتە كۇشتى بولعان». دجون مەن بۇعان ەسكەرتۋ ايتا وتىرىپ، «ونىڭ مۇنداي كوزقاراستارى ول سوتتالىپ، قىزمەتىنىڭ ىزدەرى وشكەننەن كەيىن پايدا بولعان» دەيدى (مەن، 2008:37).

لەو دە حارتوگ تورەگەنەنىڭ نايمان رۋىنان شىققانىن جانە مونعولدارمەن شايقاستا قازا تاپقان مەركىت كوشباسشىسىنىڭ ايەلى بولعاندىعىن مالىمدەيدى. تورەگەنە مونعول مەملەكەتىنىڭ باسشىسى بولا الاتىن ەدى، بىراق ونىڭ كانديداتۋراسىنا كوپتەگەن قارسىلىقتار تۋدى. ول بيلىككە شاعاتايدىڭ كومەگىمەن ءارى ءوزى ۇيىمداستىرعان قاستىقتىق ارقاسىندا كەلدى. بۇل قۋاتتى ءارى جىگەرلى ايەلدىڭ بار ماقساتى شاقىرىلعان قۇرىلتايدا ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلى كۇيىكتى بيلەۋشى ەتىپ تاڭداتۋ ەدى. پارسى تاريحشىلارى دجۋۆەيني مەن راشيد-اد-دين تولۋيدىڭ (تولە) جەسىرى سوركاكتانيدى اسا دارىپتەپ، ال تورەگەنەنى ۇلىنىڭ جاعىندا بولعانى ءۇشىن جاقتىرا قويمادى.

تورەگەنە-حاتۋن باستاپقىدا قايتىس بولعان كۇيەۋىنىڭ باسقارۋ ءۇردىسىن ەڭ باستى مەملەكەتتىك ەرەجەلەردى ساقتاي وتىرىپ جالعاستىرعان. شىڭعىس حاننىڭ وسيەتتەرىن قاتاڭ ۇستاناتىن شاعاتاي قايتىس بولعاننان كەيىن، تورەگەنە ساياساتى كۇرت وزگەرەدى. ول ەڭ الدىمەن جاۋلارى – فاتيما-حاتۋن مەن ابد ار-راحماندى قىزمەتتەن بوساتتى.  سودان كەيىن ۇگەدەيدىڭ ۋازىرلەرى ۇيعىر چينكاي مەن حورەزمدىك ماحمۋد يالاۆاچ ايداۋعا جىبەرىلدى. ول شيرەمۋندى حان سايلاۋ ءۇشىن شاقىرىلاتىن قۇرىلتايدى بارىنشا كەيىنگە كالدىرۋعا تىرىستى. كۇيىك ءوزىن حان ەتىپ سايلاۋدى كەيىنگە قالدىرۋىنا بايلانىستى وكپەسىن ءبىلدىرىپ اناسىنان الىستاپ كەتتى. ر.يۋ.پوچەكاەۆ تورەگەنەنىڭ جالعىز ەرلىگى بيلىكتى بورجىگىن رۋىنىڭ باسقا اتالارىنا ەمەس شىڭعىستىڭ بەل بالالارىندا قالدىرۋى دەپ ەسەپتەيدى (پوچەكاەۆ، 2006: 221).

ا.ا.ءدومانيننىڭ ايتۋىنشا، كۇيىك تورەگەنەنىڭ جاندايشاپتارى فاتيما-حاتۋن مەن ابد ار راحماننىڭ سازايىن تارتقىزدى. تورەگەنەنىڭ ءولىمى وتە جۇمباق كۇيدە قالدى (دومانين، 2005: 369). ر.پ.حراپاچەۆسكي تورەگەنە مەن سورحۋحتاني-بەگىنىڭ باسقارعان ۇيىمدارىن توپتىق جۇمىسقا جاتقىزادى. ولاردىڭ ەكەۋى دە جارلىقتار شىعارىپ، سالىق جيناتتى. ۇگەدەيدىڭ جارلىعى بويىنشا نەمەرەسى شيرامۋن حان بولۋى كەرەك ەدى، بىراق تورەگەنە ەشكىمگە قۇلاق اسپاستان، ۇلى كۇيىكتى حان ەتىپ سايلادى (حراپاچەۆسكي، 2005: 392-394).

تورەگەنەنىڭ بارلىق زۇلىمدىق ارەكەتتەرى دجۋۆەيني مەن راشيد-اد-دين اتتى پارسىنىڭ ەكى تاريحشىسىنىڭ ەڭبەكتەرىندە سيپاتتالدى، بىراق ولار پارسى جەرىندەگى كەيىنگى مونعول بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى تولە حاننىڭ جاقتاستارىنا اينالدى. ولار تولەنىڭ جەسىرى ءسورحاحتانيدى دارىپتەپ، تورەگەنەگە سوزبەن شابۋىل جاسايدى (حارتوگ، 2008: 241).

دجەك ۋەزەرفوردتىڭ زەرتەۋىندە مونعولدىڭ ەرلەرى جاڭا جەردى جاۋلاپ الۋدان بوساماعان ۋاقىتتاردا، ايەلدەر قاۋىمى يمپەريانى باسقاراتىن بولعان.1241 جىلى ۇگەدەي قايتىس بولعاندا ونىڭ ورنىن رەسمي تۇردە تورەگەنە باسقان. ون جىل بويى، ياعني 1251 جىلعا دەيىن ادامزات تاريحىنداعى ۇلى يمپەريا ايەلدەردان قۇرالعان شاعىن توپتىڭ باقىلاۋىندا بولعان. تورەگەنە يمپەريانى باسقاردى. ەرلەر سوعىسىپ جۇرگەندە، ول ءوزىنىڭ وزگەشە ساياساتىن جۇرگىزدى، بۇكىل يمپەريانىڭ كولەمىندە ءدىن مەن ءبىلىمدى قولدادى، قوعامدىق عيماراتتاردى سالعىزدى. ۇگەدەيدىڭ قازاسىنان كەيىن كوپ ۇزاماي تورەگەنە ءوز ۇلى كۇيىكتى ۇلى حان سايلاۋ ءۇشىن قۇرىلتاي شاقىرادى. تورەگەنە شەتەلدىك قۇرمەتتى قوناقتار مەن بۇكىل مونعول حالقى ءۇشىن اشىق ءىس-شارا وتكىزەدى. تامىزدا وتەتىن راسىمگە جاز بويى الەمنىڭ ءار بۇرىشىنان شەتەلدىك قوناقتار اعىلىپ كەلىپ جاتتى. امىرلەر، اكىمدەر پاتشالار مەن كنيازدار ءبىر جولدا ءبىر-ءبىرىن يتەرمەلەپ ءجۇردى (ۋەزەرفورد، 2005: 304).

جاڭا ۇلى حاندى سايلاۋ 2000 ادام سىياتىن ۇلكەن شاتىر استىندا ءوتتى. شاتىر اعاش قورعاندى ۇلكەن وردادا ورنالاستى. بارلىق شىڭعىسحاندىقتار قاتىستى. ۇلكەن يمپەريانىڭ ءار بولىگىنەن قوناقتار جيىلدى. ۆاسسالداردىڭ وزدەرى دە بولدى نەمەسە ەلشىلەرىن جىبەرىپ وتىردى. جيىن موڭعول ەليتاسىندا اسەر قالدىراتىنداي ۇلكەن وقيعاعا اينالدى (حارتوگ، 2008: 241-242).

 

كارپينيدىڭ كورسەتۋىنشە، مونعولدار جاۋلاعان 2000 ەل مەن جەردەن ەلشىلەر كەلدى، ولاردىڭ اراسىندا سەلجۇقتار سۇلتانى، گرۋزيندەر پاتشاسى مەن باعدات ءحاليفى بولدى. سونىڭ ىشىندە ەرەكشە قۇرمەتكە بولەنگەن ريم پاپاسىنىڭ ەلشىسى كارپيني مەن ورىس كنيازى ياروسلاۆ بولدى، سەبەبى ولاردى مونعولدار تولىق جاۋلاپ الماعان ەدى. سونىمەن قاتار كارپيني تورەگەنەنىڭ ورداسىن سير نەمەسە سير وردا دەپ اتايتىندىعىن ايتادى، بۇل اتاۋ كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەرگە تۇسىنىكسىز بوپ كەلدى. سەبەبى مونعول تىلىندە وسى اتاۋعا ۇقساس ءسوز جوق. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، ارابتاردىڭ «مۋكادديمات ال اداب» اتتى سوزدىگىندە ەرتە عاسىرداعى مونعول تىلىندەگى كەرەيىت ديالەكتىسىندە كەزدەسەتىن «جەر» سوزىمەن «سير» ءسوزىنىڭ ماعىناسى ۇقساس. بۇل ءسوز ساحا تىلىندە دە وسى ماعىناعا يە.

وسىلايشا، ا.ا.دومانين مالىمدەگەندەي: «تورەگەنەنىڭ ۇمىتىلىسى جۇزەگە استى، —  ونىڭ تۇڭعىشى كۇيىك حان بولدى. بىراق حانشا ۇزاق ءومىر سۇرگەن جوق: ءۇش ايدان كەيىن قايتىس بولادى، بۇل جاعداي كوپتەگەن مۇددەلى تاراپتاردىڭ قاتىسۋىنسىز ورىن الدى دەگەنگە سەنۋ قيىن» (دومانين، 2005: 369). كۇيىك بولاشاق ۇلى حاندار تەك ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اراسىنان تاڭدالۋى كەرەك دەگەن شارت قويادى. بىراق 70 جاسقا كەلگەندە كۇيىكتىڭ مىقتى كەڭەسشىسى سۇبەدەي قايتىس بولادى. لەو دە حارتوگتىڭ برەتشنەيدەر مەن رەنە گرۋسسەگە جاساعان سىلتەمەسىنە قاراپ، كۇيىكتىڭ 1246 جىلى ەۋروپالىق ەلدەرگە جاساعان جورىعىنان ءوز جەرىنە ورالعان كەزدە سول جىلى قايتىس بولعانىن كورەمىز (حارتوگ، 2008: 248).

تورەگەنەنىڭ ۇلى كۇيىك قايتىس بولعاننان كەيىن ايەلدەردىڭ بيلىككە تالاسى قايتا جالعاستى. كۇيىكتىڭ جەسىرى، مەركىت تايپاسىنان شىققان — وعۇل قايمىش بيلىككە تالاسقانىمەن، ءساتسىز بولدى. (ۋەزەرفورد، 2005). ءوزىنىڭ جەرلەستەرى مەن ەنەسى تورەگەنەگە قاراعاندا ول شىڭعىس حاندى جاقتاۋشىلارعا قارسى شىعا الماي، ءوز بيلىگىن كۇشەيتۋگە شاماسى كەلمەدى (پوچەكاەۆ، 2006:231). ر.يۋ.پوكاچاەۆتىڭ زەرتتەۋىنشە، وعۇل-قايمىش ءوز ۋاقىتىن ساۋدا مەن بايلىق جيناۋعا ارناپ، كۇندەر وتە بيلىكتى ۋىسىنان شىعارىپ الدى.

ا.ا.دومانين دە وعۇل-قايمىشتىڭ ساياساتىن سىنعا الادى. ۇگەدەيلىكتەردىڭ قولىنان بيلىكتىڭ كەتۋىنە «ءوزىنىڭ اقىلىنىڭ ازدىعىنان تورەگەنەنىڭ ارەكەتتەرىنەن جانە سوركۋكتانيدىڭ ءمىنسىز تارتىبىنەن اسىپ تۇسكەن» دەپ وعۇل-قايمىشتى ايىپتايدى (دومانين، 2005: 371).

جاڭا رەگەنتشى وعۇل حانشا دا ءوزىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا جاڭا حاندى سايلاماق نيەتتە بولدى. ونىڭ تاڭداۋى شيرامۋنعا ءتۇستى. بىراق وعان تولەنىڭ جەسىرى، قىتايلىقتار مەيىرىمدى، العىر، ۇلى جانە قاسيەتتى پاتشايىم دەپ باعا بەرگەن سورحاحتاني توسقاۋىل بولدى. ول تەرىس پيعىلدى تورەگەنە كەزەڭىندەگى كۇيىك جۇرگىزگەن تەرگەۋدەن ءمىنسىز تازا ابىرويمەن ءوتتى (رۋ، 2006:347-348).

جاڭا بيلەۋشى موڭكەنىڭ اناسى كەرەيىت تايپاسىنان شىققان حانشا سورحاحتاني-بەگى باقىتسىز وعۇل-قايمىش-حاتۋندى قاماۋدى تاپسىرادى. ونى جالاڭاشتاپ، مازاق قىلىپ، كيىزگە وراپ، سول تايپاداعى تاعى ءبىر ىقپالدى ايەلمەن بىرگە سۋعا باتىرىپ جىبەرەدى. ولاردىڭ وتباسىنداعى ءۇشىنشى ايەلدى كورپەگە وراپ، ءولىم جەتكەنشە تەپكىلەپ، ۇرىپ-سوققان (ۋەزەرفورد، 2005: 316).

وسىلايشا، موڭعول يمپەرياسىندا مەركىت تايپاسىنىڭ ايەلدەرى ۇلكەن ءرول ويناعان. «مونعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىنىڭ» پايدا بولۋىنىڭ ءوزى اينالاسىن قورشاعان بيلىك پەن  يمپەريانىڭ تاقتان تۇسۋىنە بايلانىستى قانداي دا ءبىر قۇپيانىڭ بولعانىن كورسەتەدى. ل.ن.گۋميلەۆتىڭ ايتۋىنشا، «مونعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىنىڭ» اۆتورىنىڭ ماقساتى «يمپەريانى حان ەمەس، ونىڭ ايبىندى اسكەرى قۇرعاندىعىن» دالەلدەۋ بولعان. سوندىقتان ل.ن.گۋميلەۆ «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىن» زەرتتەۋ جانە شىڭعىسحاننىڭ قاتاڭ تاريحي سىن ارقىلى الەۋمەتتىك تالداۋدى ارتتىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى(گۋميلەۆ، 1970: 471-472)

V. V. Ushnitsky

دەرەككوز:

گۋميلەۆ، ل. ن. (1994) ۆ پويسكاح ۆىمىشلەننوگو تسارستۆا. سپب. : ابريس.

گۋميلەۆ، ل. ن. (1970) تاينايا  ي ياۆنايا  يستوريا  مونگولوۆ XII–XIII ۆۆ. // تاتارو-مونگولى ۆ ازي ي ەۆروپە. م. : ناۋكا.  س. 455-474.

دومانين، ا. ا.  (2005) مونگولسكايا يمپەريا چينگيزيدوۆ. چينگيزحان ي ەگو پرەەمنيكي. م. : زاو تسەنترپوليگراف.

ۋەزەرفورد، دج. (2005). چينگيسحان ي روجدەنيە سوۆرەمەننوگو ميرا.  م. : است.

مەن، دج. (2008) حۋبيلاي: وت كسانادۋ دو سۆەرحدەرجاۆى. م. : است.

پوچەكاەۆ، ر. يۋ. (2006) باتىي، حان، كوتورىي نە بىل حانوم. م. : است ; سپب. : ەۆرازيا.

راشيد-اد-دين (1952). سبورنيك لەتوپيسەي. ت.I. كن.1. م. ; ل. : يزد-ۆو ان سسسر.

راشيد-اد-دين (1960).  سبورنيك لەتوپيسەي. ت.II.  م. ; ل. : يزد-ۆو ان سسسر.

رۋ، جان-پول (2006). يستوريا يمپەري مونگولوۆ. ۋلان-ۋدە : يزد-ۆو بۋرياتسكوگو گوسۋنيۆەرسيتەتا.

سۋلتانوۆ، ت. ي.  (2006) چينگيز-حان ي چينگيزيدى. سۋدبا ي ۆلاست. م. : است.

تيۆانەنكو، ا. ۆ. (1998) گيبەل پلەمەني مەركيتوۆ.  سليۋديانكا.

حارتوگ، لەو. (2008) چينگيسحان. زاۆوەۆاتەل ميرا. م. : وليمپ : است : استرەل ; ۆلاديمير : ۆكت.

حراپاچەۆسكي، ر. پ. (2005) ۆوەننايا دەرجاۆا چينگيسحانا. م. : است : ليۋكس.

«قامشى» سىلتەيدى

دوباۆيت كوممەنتاري

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *