Merkit wlandarınıñ Qıtay mädenietine qosqan ülesi

Tarihi derek

Qıtaydıñ YUan' patşalıq däuirinde Merkit wlandarınıñ Qıtay mädenietine qosqan ülesi.

(YUan' patşalığı 1279-1368)

  Şıñğıs han qazaq taypaların bağındırğannan keyin, er azamattarınıñ köbi äskerge alındı. Mädeni bilim alğandardı mädeni qızmetpen aynalıstı. Şıñğıs han wrpaqtarı YUan' handığın qwrıp, twtas qıtaydı bilegen twsta, qazaqtıñ biraz bölimi Wlı Qıtay jazığına auıp bardı. Olardıñ balaları Qıtay mädenietinen tälim aldı, Qıtay mädenietin, tarihın üyrendi.Qıtay mädenietiñ üyrenu arqılı memleketti basqaru därejesine jetti. Merkit taypasınan şıqqan Bayan Omarwlı, Mazartay Bayanwlı, Toto Mazartaywlı t.b. Qıtay mädenietine, tarihına üles qosqan oqımıstı, bilimger retinde Qıtay tarihınan orın alğan.

Bayan Omarwlı YUan' patşa ordasında joğarı lauazımdı qızmet istegen. Sayasi, äskeri qayratker.1

Mazartay Bayanwlı— YUan' patşalığınıñ sayasi qayratkeri jäne äskeri mamanı. Öte bilimdi bolğan. 1337 jılı sol qol uäzir, 1340jılı bas uäzir qızmetin atqardı. 1347jılı şildede 63 jasında auırıp, qaytıs bolğan.

Toto Mazartaywlı1314-1355şın esimi Toqtay, qıtayşa “大用”2Da YUñ. Toto qarşadayınan Qıtay mädenietin jäne Qıtaydıñ piodaldıq bilik tüzimin qızu süyetin otbasında eseyip-erjetken. Qıtay mädenietiniñ qwlağına siñimdi, kökeyine qonımdı boluı osıdan edi. Bala küninen zerek Toto Qıtay tağılımşısı Wjı Fañnan qıtayşa klassikalıq, tarihi kitaptardı üyrengen. Onıñ üstine qara küştiñ alıbı, qwralaydı közinen atatın mergen bolğan. 1331 jılı YUan' patşalığınıñ Vın zuñ (toqtemir)patşası twsında jolbarıs tañba berilip patşanı janqiyarlıqpen qorğaytın jasauıldardıñ qol bası bolğan. 1335 jılı Tañ Çi Şı tobınıñ ıqpalı aralasqannna keyin de, jolbarıs tañbanı wstap, patşağa töte qarastı jasauıldardıñ bas qolbasşısı boldı, äri sol qanat asulardıñ jasauıl mekemesin basqardı. Ol atası Bayannıñ eşteñeden jasqanbay“Basqalarğa şen beretin, ölim jazası berilgen oqımıstılardı keşirim etkenin, ığaylar me sığaylardı mansapqa qoyğanın, beykünälardı qırğanın, saylauıttardı jeke emdenip alğanın, qazınanı qımqırıp, äspensip ketkenin”bayqaydı. Toto atasınıñ is-äreketine narazı boldı jäne alañdaydı da, äkesi Mazartayğa “Atam tım älinen asıp baradı, arada jaratqannıñ kärine wşırasa, äuletimizdiñ sorın qaynatadı. Erterek aldın alğanımız jön bolar”deydi. Kesim aytuğa batılı barmağan äkesi Totonıñ wstazı Ujı

Fañnan aqıl swraydı. Ujı Fañ ““Tura bide tuğan joq” degen söz bar ğoy, töre elge adal, men paqır oğan ne dep aqıl aytamın”3deydi. Äsili Toto qarşadayınan atasınıñ bağımenda erjetkendikten, Bayanğa süyispenşilikpen qarauı kerek edi. Biraq, ol özi bas bolıp, ne üşin Bayandı mansabınan alıp tastamaqşı boladı? Mwndağı tüpki qayşılıq mınada jatır:ayan meşeu köne küşterge uäkildik etip, önimdi jürgizilip kele jatqan Qıtay zañımen men mädenietin joqqa şığarumen birge, Qıtay mansaptıların şetke qağuğa wrınadı. Bayan jäne Bayannıñ sıbaylastarı qıtaydıñ Jañ, Uañ, Lyu, Li, Djau sekildi bes familyanı qoldanatındarınıñ twqımın qwrtudı quattaumen birge, qıtaylardıñ äsker twğıl süyemdey qaru wstauına jol bermeudi qaytalay däripteydi. Onıñ üstine soltüstiktegiler oñtüstiktegilerdi wrsa swraqsız bolatını jöninde bwyrıq tüsiredi.”4 Al Toto Qıtay zañdarı men mädenietin jete üyrengendikten YUan' patşalığın ornıqtılıqqa, qwdirettilikke jetkizu üşin Qıtay zañdarın atqaru, piodaldıq bilikti ortalıqqa şoğırlandıru kerektigen tereñ sezinedi.Sondıqtan bwl äste jeke adamdar arasındağı bas arazdıq bolmastan alğa basarlıq pen meşeulik arasındağı, Qıtaylardı qorğau jäne Qıtauğa qarsı twru arasındağı küres bolıp tabıladı. İs tötenşe ayqın edi. Bayan 1339jılı küzde patşağa arızdanıp:“Toto paqırlırıñızdıñ balası bola twrsa da, qıtaylarğa büyregi bwrıladı da twradı, mwnı şaujaylap qoyuıñızdı ötinemin ”deydi. Patşa :“Onıñ bäri meniñ aytqanım boyınşa istelgen, Totoda künä joq”deydi.5 Bayan qıtaylardıñ piodaldıq tüzimin küşinen qaldıru dämesinde bolıp, Qıtaylardıñ zañın qoldanğan töreler men uäzirlerdiñ mansabın tömendetip alısqa aydadı. 1340 jılı Toto YUan' patşalıñğınıñ Çun Dey patşası Toğantemirdiñ küşti qoldaucına ie boldı. Totonıñ jan-jaqtı josparlauımen Bayan birjolata quıp şığarıldı., onıñ sıbaylastarıda alastatıldı. Sonımen Çun Dey patşa 1341 jılı Totonı orda äkimşilik mekemesiniñ oñ qol uäzirligine tağayındap, memlekettiñ mañızda isterin basqartadı. Toto ilgeri soñdı eki ret on jıldan astam ol qol uäzir boladı. Toto  bas uäzirdiñ kömekşisi sında mañızdı mindetterdi atqara otırıp, Bayan jürgizip kelgen Qıtaylarğa qarsı twru, Qıtaylardı şetke qağudı birqatar eski sayasattardı küşinen qaltırıp, Kı Djuy tüzimi boyınşa darındılaordı qabıldau zañın, patşa ğibadathanasında tört mezgil boyınşa tasattıq berudi qalpına keltiretindigin, YAn begi Şi Şı Toñnıñ namat delosın aqtaytındığın, Şuan Rañ, Vey Şun eki bekti özderiniñ bwrınğı elikterine qaytarıp äkeletindigen…jılqı bazarın aşatındığın, twz salığın azaytatındığın, qarızdı keşirim etetindigin, sonady-aq mektep aşıp tağılımşıl oqımıstılardı lekciya söyleytindigin jariyaladı.6 Sonımen onı şeteldikterde, qıtaylarda kemeñger uäzir dep ataydı.

Toto qıtay arasına tereñ siñip, tağılımşılıqta joğarı örege jetejdi. 1343 jılı Lyau (907-1125, qıt.辽 ),Jin (1115-1234, qıt.金), Coñ (960-127, qıt 宋)patşalıqtarınıñ tarihın qwrastırıp jazu jöninde jarlıq tüsirilip, Toto bas sarapşı bolıp tağayındaldı, äri kitapti jazıp ayaqtaydı.7YUan' patşalığınıñ soñğı kezindegi iri kölemdi şarualar köteririlisiniñ tuıluınan bwrınğı qolda bar tarihi derekterge süyene otırıp, Lyau, Jin, Coñ patşalıqtarınıñ tarihaın qwrastırıp jazıp şığudıñ özi Totonıñ Qıtay tarihına qosqan kesek ülesi bolıp tabıladı. Keybireuler “Üş tarihtıñ jazılıp şığuında Totonıñ eñbegi öz aldına bir töbe, mısalı, faktilerdi saralau, qarajat dayındau siyaqtı jaqtarda da, osı sebepti uäzirlikten bosaudı talap etkenimen Lyau, Jin, Coñ patşalığınıñ tarihı bas sarapşınıñ eñbegine tän edi”8desedi. Kezinde Lyau, Jin, Coñ patşalıqtarınıñ qaysısın dästürli tarih dep qarau jöninde ülken aytıs tuıladı. Onıñ üstine talas-tartıs toqtamaydı. Mäsele şeşim tappaydı. Toto Qıtayğa tän jerlerdi bölisip alıp bilegen ökimetterdiñ naqtılı jağdayın şığar tüyin ete otırıp, twjırımdı türde“Üş patşalıqtıñ öz aldına dästüri, öz jılnamaları bar. Talas-tartıstı qoyıñdar mırzalar, bwğan talasu orınsız”9deydi, sonday-aq Şun Dey patşağa Lyau, Jin, Coñ patşalıqtarınıñ “Är biriniñ öziniñ tarihı bolğan”10 degen jarlıq tüsiruin wsınıs etedi. Totonıñ osı tanımınıñ özin tötenşe köregendik deuge boladı. Ärqaysısı öz aldına bir jağın derbes emdenip negizgi tarih twrğızğan. Türlişe wlttardıñ qıruar materialdarın saqtap qalıp, soñğılardıñ ğibrat aluına mümkindik tudırğan, sondıqtan, osı fakti jönindegi şeşim Totonıñ eñbegi ekendigin aytqan jön.

Toto oqu-bilimge jetilgendikten özi bilik wstağan kezde tağılımşılıqtı uağızldap, kı djuy tüzimi arqılı darındılardı saralaudı jan-jaqtılı däripteumen birge, dästürli ädebiet pen dästürli tarihtı köbirek üyrenu jöninde patşağa qayta-qayta wsınıs qoyıp otırğan. Toto 1349 jılı orda äkimşilik mekemesiniñ oñ qol uäzirligine qaytadan tağayındalğan soñ bi, töre, uäzir qatarlılardıñ tağılımşılıqtı üyrenuin onan arı däriptegen.

Huañ hı özeni äri ülken, äri wzın özen bolğandıqtan piodaldıq däuirde onı jönge salu, tizgindeu mümkin bolmay, tabiği apattıñ qaynarlarınıñ biri bolıp kelgen. Toto qayta uäzirlikke tağayındalğan soñ, Djya Ludıñ aylasın qoldanıp wrılıp ketken tospanı bögeuge bekidi. Bwl jwmıstıñ jauapkerşiligin öz üstine aladı, äri wlıqtarğa:“Patşa halıq üşin qayğıruda, uäzir bolğan mende bwl qayğığa ortaqpın, alayda, bwl öte auır jwmıs, siñisti dertti emdeu qiın, ejelden kele jatqan su apatın oñau tipti de qiın, men osı derttey jabısqaq apattı oñauğa bekinip otırmın”11 deydi. Keybireuler qarsı twrğan bolsa da, Toto batıl türde Djya Ludı qüwrlıs isterin basqaruşı bek etip tağayındaudı wsınıs etedi. Özen qorğanıs qwrılısın jürgizu üşin ol batıl kirisip, 170000 armiyamen halıqtı wyımdastırıp, Huañ hınıñ 140 km-lik arnasın arşıp, segiz ay taysalmay şayqas jasap, jwmıstı tındırımdı bitirip. Huañ hını arnasına saladı. Şun Dey patşa onıñ eñbegin sıylaydı äri atadan balağa mwra bolıp qalatın“Tarhan”atağın beredi.

YUan' patşalığınıñ soñğı kezinde wlttıq qayşılıq pen taptıq qayşılıqtıñ kün sayın asqınuı 1351 jılı diqandardıñ zor köterilisin tuğızdırdı…Astana halqın aşarşılıq qıspağına tüsirdi. Jağday igergen Toto Şun Dey patşağa :“Astana mañındağı öñirlerdiñ jeri ıñğaylı, suı qolaylı, Şañ Djyañnıñ oñtüstigindegi bwqaranı jötkep egin saldırsaq, jılına million dadannan astam astıq alamız.Osılay istesek su jolı men astıq tasu qamınan qwtılıp, astananı jetkilikti astıqpen qamday alamız”12degen wsınıs beredi. Wsınıstı qabıl körgen patşa Totonı ämirbek (ämirbek YUan' patşalığı twsında auıl şaruaşılığı, su qwrlısı, mektep, apattan saqtanu qatarlı isterdi basqaratın wlıq)etip saylap, onıñ bastauında su jolın tüzep, egin salıp qiınşılıqtan qwtıladı.

Toto YUan' patşalığınıñ soñğı kezindegi alasapıran jağdaylarda da twtastıqtı qorğadı…Ol YUan' patşalığınıñ soñğı kezindegi ataqtı sayasatşı, körnekti tarihşı. “YUan' patşalığı tarihında”oğan bılay bağa berilgen:“Bilimi wşan teñiz, bilmeytini joq, Otanğa üles qosqan, opasızdıq jasamağan, qaraşa men wlıqtardı teñ körgen, täkaparlıq istemegen, mal-mülikke köz qırın salmağan, zinaqorlıqqa juımağan, oqımıstılardı qadirlegen”13.

Toto patşağa, halıqqa adal bolsada, bilep-töstekşiler arasındağı baq talastıqtan aulaq bola almadı. Jasırın qastandıqtıñ qaqpanınan 1355jılı jeltoqsanda Hama Djyau jau jağınan Totonıñ Da Li qalasında u berip öltiredi. Ölgende 42jasta ğana edi. Sodan keyin-aq YUan' patşalığınıñ soñğı kezindegi qaterli jağdaydı oñau mümkin bolmadı. 1366 jılı bas baqılauşı Şıñ Nu, Esen, Sa Du, Çi Lı qatarlılar kürsine:“Qanpezerlderdiñ astasıp uäzir ağzamğa qastandıq jasauı, jau aldında sardar almastıruğa aparıp soqtı. Sodan bastap elimiz äskerleriniñ jauıngerlik quatı älsiredi, qarjı jäne astıq tausıldı.Eger Toto ölmegen bolsa bügingi osı alasapırandıq bolmas edi ”14 dep kürsindi. Bwdan Totonıñ YUan' patşalığınıñ soñğı kezindegi sayasi jaqtağı mañızdılığın bayqauğa boladı. Onıñ mwnday tabıstarğa qol jetkizuiniñ sebebi- onda mol bilim, wlı mwrat bolğandığınan tarih ağımına säykesip, wlttıq wşqarı köz qarasta bolmay jaña jağday jaratqanında… mine bwl bir sayasi qayratker dayındauğa tiisti aqıl-parasat jäne mwral esepteledi.

Merkit ruınan osınşa mañızdı äygili tarihi jäne mädeni twlğanıñ jarıqqa şığuı YUan' patşalığı däuirindegi qazaq mädeniet tarihındağı jarqın şwğıla bolıp qalmastan, Qıtay mädeniet tarihınada öşpes eñbek siñirdi.

Keyin Totonıñ qastandıqpen obaldı öltirilgendigi anıqtalıp, ziyankestik istegender jazağa tartılıp, eki wlı astanağa şaqırılıp qızmetke otıradı.

 

 

Derekközder                                           

  1. “YUan' tarihı”11 kitap, 3335 bet. “Bayan ömirbayanı”. Audarması:Aydın Kerinbaywlı, Mwra jurnalı, 1996 jılı 3-san.
  2. Da YUñ Ren Zuñ patşa onı wnatıp, Da YUñ bolaşaqta ülken isterge jaraydı dep at qoyğan.
  3. “YUan' patşalıq tarihı”138 tom. “Totonıñ ömirbayanı4”.
  4. Jian Bo Zan qwrastıruğa jauaptı“Qıtay tarihınan şolular” halıq baspası, 1979 jılı, 133 bet.
  5. “Totonıñ ömirbayanı”
  6. “Totonıñ ömirbayanı”
  7. Tanıstırılğan derekterde “Lyau tarihı” 116 tom , “Jin tarihı”115 tom, “Coñ tarihı” 496 tom Toto bas meñgeruşi boludan tıs, jazu, türge ayıru, jinaqtau, salıstıru, redakciyalau jäne qarjı toptauğa deyin özi tikeley aralastı delingen.
  8. Pıñ Djya Şiñ:“Lyau patşalığı tarihındağı üş türli jansaqtılıqtı tüzetu”Qıtay kitap mekemesi, 1959 jılı.
  9. “Bi Şiñ Djyañ jinağı”2tom, “Tie YA mırzanıñ ömirbayanı”.
  10. Şyau YUan' Piñ “YUan' patşalığın türge ayıru” 10 tom, “Şun Dey patşanıñ ömirbayanı”.
  11. “Totonıñ ömirbayanı”
  12. “Totonıñ ömirbayanı”
  13. “Totonıñ ömirbayanı”
  14. Material Şiñ Jyañ universitet profissorı, tarihşı Su Bi Haydıñ “Qazaq mädenietiniñ tarihı”kitabınan alınğan.

 

 

 

Wsınuşıdan söz.

    

Totonıñ jazğan eñbegi, öz zamanında ğana emes, qazir de köp oy tuğızatını anıq. Onıñ Qıtaydıñ üş jüz jılday ömir sürgen üş patşalığınıñ tarihın jinaqtap jazuı şınında da tañğalarlıq. Qazaq halqı sol zamannıñ özinde bilim deñgeyiniñ joğarı ekendiginiñ ayğağı. Osılay tañğaldıra basqa eldiñ tarihın jazğan Totonıñ öz atababası jäne halqı jöninde jazıp qaldırğanı mwrağattarda bar ekenine kämil senemin.

Qazaqstan Respublikası qazaq halqınıñ tarihı 1917 jıldan bastau aladı deuşilerge dälelayğağaımen öz tarihın älemge paş etkeni bärimizge ayan. Al, jeti jüz jıl bwrın qazaq halqınıñ aspan astı eliniñ tarihın jazıp qaltıru qazaq haqınıñ nemese Qazaqstan Respubikasınıñ älemdegi ornın tiptide asıra tüskendey. QRsı öz tarihın zerttep, jazıp jatqan kezde, Totonıñ bwl eñbegin altın ärippen jazıp, keleşek wrpaqqa jetkizu bizge mindet dep qaraymın.

 

Merkit tektelkesinen üzindi alıp, tolıqtırıp,

kiril' äripi arqılı jazıp, sizderge wsınğan

Nwraqımet Seytzadawlı

Almatı qalası.

 

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *